Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır? İhbar tazminatı, tavan ve istifada tazminat hakkı

Kıdem tazminatı nedir, kimler alır?

Kıdem tazminatı, aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış işçiye, iş sözleşmesi kanunda sayılan hallerden biriyle sona erdiğinde ödenir. Uzun yıllar çalışmanın karşılığı olarak düşünülür ve her tam çalışma yılı için 30 günlük brüt ücret tutarındadır. Yıldan artan aylar ve günler de oranlanarak hesaba katılır.

Kıdem tazminatına hak kazandıran başlıca durumlar şunlardır:

• İşverenin iş sözleşmesini, işçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı bir davranışı olmadan feshetmesi (işten çıkarılma).
• İşçinin sözleşmeyi haklı bir nedenle feshetmesi: ücretin ödenmemesi ya da geç ödenmesi, fazla mesainin karşılıksız bırakılması, sağlık nedenleri, mobbing gibi.
• Erkek işçinin muvazzaf askerlik nedeniyle işten ayrılması.
• Emekliliğe hak kazanarak ya da yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim günü şartlarını tamamladığını SGK'dan alınan yazıyla belgeleyerek ayrılmak.
• Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması.
• İşçinin vefatı; bu durumda tazminat yasal mirasçılarına ödenir.

İstifa eden kıdem tazminatı alır mı?

Kural olarak hayır. Haklı bir neden olmadan, kendi isteğiyle istifa eden işçi kıdem tazminatına hak kazanmaz. İstisnalar yukarıdaki listede yer alan durumlardır: evlilik, askerlik, emeklilik ya da yaş dışındaki şartları tamamlama yazısı ve işçinin haklı nedenle feshi.

Haklı nedenle ayrılmayı düşünüyorsan fesih bildirimini yazılı yap, gerekçeni açıkça belirt ve ödenmeyen ücretlerini gösteren banka dökümleri, bordro ve yazışmaları sakla. İstifa dilekçesine "kendi isteğimle" gibi bir ifade yazmak, sonradan haklı nedeni kanıtlamayı zorlaştırabilir.

Kıdem tazminatı hesaplama: giydirilmiş brüt ücret

Hesapta kullanılan ücret yalnızca bordrodaki çıplak brüt maaş değildir. Düzenli ve sürekli olarak ödenen yol, yemek ve ikramiye gibi para ya da parayla ölçülebilen yan haklar da eklenir; buna giydirilmiş brüt ücret denir. Yılda birkaç kez ödenen ikramiyenin yıllık toplamı 12'ye bölünerek aylık ücrete eklenir. Arızi, bir kez yapılan ödemeler hesaba girmez.

kıdem tazminatı = giydirilmiş brüt ücret × (tam yıl + kalan ay ÷ 12 + kalan gün ÷ 365)

Giydirilmiş ücret, yılda iki kez (Ocak ve Temmuz) güncellenen kıdem tazminatı tavanını aşıyorsa hesapta tavan kullanılır. Tavan, fesih tarihinde geçerli olan rakamdır; güncel tutarı resmi kaynaklardan ya da bordro biriminden öğrenmelisin.

Örnek hesap: 5 yıl 4 ay çalışan biri

• Çıplak brüt maaş: 52.000 ₺
• Aylık yemek ve yol yardımı: 5.000 ₺
• Yılda iki maaş tutarında ikramiye: 104.000 ÷ 12 = yaklaşık 8.667 ₺
• Giydirilmiş brüt ücret: yaklaşık 65.667 ₺ (tavanın altında olduğu varsayılıyor)

Kıdem tazminatından, yasal sınırlar içinde kaldığı sürece gelir vergisi kesilmez; yalnızca damga vergisi düşülür. Bu yüzden net tutar brüte çok yakındır. Rakamlar yalnızca örnektir.

İhbar tazminatı ve ihbar süreleri

Belirsiz süreli bir iş sözleşmesini fesheden taraf, karşı tarafa önceden haber vermek zorundadır. Bu bildirim süresine uyulmazsa o sürenin ücreti ihbar tazminatı olarak ödenir. Süreler iş kanununda kıdeme göre belirlenmiştir:

Kıdem tazminatından farklı olarak ihbar tazminatına tavan uygulanmaz, ama gelir vergisi ve damga vergisi kesilir. Önemli bir ayrıntı: ihbar yükümlülüğü iki taraflıdır. Süreye uymadan istifa eden işçiden de işveren ihbar tazminatı isteyebilir.

Tazminat ödenmezse: arabuluculuk ve zamanaşımı

1. Hesabı yazılı iste. Çıkışta işverenden kıdem, ihbar ve kullanılmayan yıllık izin ücretlerinin dökümünü iste; bordrodaki rakamları kendi hesabınla karşılaştır.
2. Arabulucuya başvur. İşçi alacakları için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Başvuru adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılır ve ücretsizdir.
3. Süreyi kaçırma. Kıdem ve ihbar tazminatı alacakları için zamanaşımı süresi beş yıldır.

Kanun ve yargı kararları sık değiştiği ve her olayın ayrıntısı farklı olduğu için hak kaybı yaşamamak adına bir iş hukuku avukatına ya da sendikana danışmak iyi olur.

Tazminat parası geldiğinde ne yapmalı?

Kıdem tazminatı çoğu kişinin hayatında gördüğü en büyük toplu paralardan biridir ve genellikle bir işsizlik ya da geçiş döneminin başında gelir. Bu parayı hemen harcamak ya da tek bir yatırıma bağlamak yerine önce bir sıralama yap:

• Önce geçiş dönemini karşıla: Yeni işe kadar geçecek ayların zorunlu giderlerini ayır. İşsizlik ödeneğine hak kazanıp kazanmadığını İŞKUR'dan öğren; hak kazansan bile tutar çoğu zaman maaşın altında kalır.
• Pahalı borçları kapat: Kart borcu ve KMH gibi yüksek faizli borçları kapatmak garanti bir getiridir (borç kapatma sırası).
• Acil durum fonunu tamamla: Kalan kısmın bir bölümüyle en az birkaç aylık gideri karşılayan bir fon oluştur (acil durum fonu rehberi).
• Geri kalanı plana bağla: Birikim hedeflerini ancak bu adımlardan sonra düşün.