BütçoFazla mesai ne zaman başlar?
İş Kanunu'na göre haftalık normal çalışma süresi en fazla 45 saattir. Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışma (halk arasında fazla mesai) sayılır. Burada ölçü günlük değil haftalık süredir: Bir gün 10 saat çalışıp diğer günleri kısa tutarak haftayı 45 saatte bitirdiysen, ortada fazla çalışma yoktur. Ancak günlük çalışma süresi hiçbir durumda 11 saati aşamaz.
Sözleşmende haftalık süre 45 saatten az belirlendiyse (örneğin 40 saat), 40 ile 45 saat arasındaki çalışmaya fazla sürelerle çalışma denir ve ücreti farklı hesaplanır. Bu kurallar İş Kanunu'na tabi işçiler içindir; memurlar, gemi adamları ve gazeteciler kendi mevzuatlarına tabidir.
Saatlik ücret nasıl bulunur?
Aylık maaşla çalışanlarda saatlik ücret, brüt aylık ücretin 225'e bölünmesiyle bulunur (30 gün × günlük ortalama 7,5 saat):
saatlik ücret = brüt aylık ücret ÷ 225
Brüt maaşı 45.000 ₺ olan bir çalışanın saatlik ücreti 200 ₺'dir. Brüt maaşını bilmiyorsan bordronun en üstündeki "brüt ücret" satırına bak; net maaş üzerinden yapılan hesap, fazla mesai ücretini olduğundan düşük gösterir.
Fazla mesai ücreti: %50 ve %25 zam
| Çalışma türü | Saat başı ücret | Örnek (saatlik 200 ₺) |
|---|---|---|
| Fazla çalışma (haftalık 45 saati aşan) | Saatlik ücret × 1,5 | 300 ₺ |
| Fazla sürelerle çalışma (sözleşmedeki süre ile 45 saat arası) | Saatlik ücret × 1,25 | 250 ₺ |
Bu örnekte bir ayda 20 saat fazla çalışan kişinin brüt fazla mesai ücreti 20 × 300 = 6.000 ₺ olur. Haftalık 40 saatlik sözleşmesi olan biri bir hafta 48 saat çalıştıysa, 5 saat (40 ile 45 arası) × 250 ₺ ve 3 saat (45'in üstü) × 300 ₺ alır.
Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir ve yılda en fazla 270 saat fazla çalışma yaptırılabilir. İşçi dilerse ücret yerine serbest zaman da kullanabilir: her bir saat fazla çalışma için 1 saat 30 dakika, her bir saat fazla sürelerle çalışma için 1 saat 15 dakika. Serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullandırılır.
Bayram, resmi tatil ve hafta tatili mesaisi
Ulusal bayram ve genel tatil günleri (1 Ocak, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 15 Temmuz, 30 Ağustos, 29 Ekim, Ramazan ve Kurban bayramları): Bu günlerde çalışmazsan ücretin kesilmez. Çalışırsan, o günün ücretine ek olarak bir günlük ücret daha alırsın; yani o gün için toplam iki yevmiye.
günlük ücret = brüt aylık ücret ÷ 30
Brüt maaşı 45.000 ₺ olan çalışan için günlük ücret 1.500 ₺'dir; bayramın bir gününde çalışırsa maaşına ek olarak 1.500 ₺ brüt alır. Dört günlük bayramın tamamında çalışan biri için bu ek 6.000 ₺ eder. Arife günleri öğleden sonra başlayan yarım gün tatil olarak sayılır.
Hafta tatili: Haftada 45 saat çalışan işçiye kesintisiz 24 saat hafta tatili verilir. Hafta tatilinde çalıştırılan işçiye, Yargıtay uygulamasında o gün yapılan çalışma için %50 zamlı ücret ödenmesi gerektiği kabul edilir. Sektöre ve toplu sözleşmeye göre daha yüksek oranlar uygulanabilir; bordronda bu kalemin ayrı yazılıp yazılmadığını kontrol et.
Fazla mesai net maaşa ne kadar ekler?
Fazla mesai ücreti brüttür ve maaşla aynı kesintilere tabidir: %14 SGK ve %1 işsizlik sigortası primi, gelir vergisi ve binde 7,59 damga vergisi. Asgari ücrete uygulanan vergi istisnası yalnızca asgari ücret kadar olan kısım içindir; fazla mesai tutarının tamamı vergilendirilir. Yukarıdaki 6.000 ₺'lik örnek için yaklaşık hesap:
| Kalem | Vergi dilimi %20 | Vergi dilimi %27 |
|---|---|---|
| Brüt fazla mesai | 6.000 ₺ | 6.000 ₺ |
| SGK ve işsizlik primi (%15) | −900 ₺ | −900 ₺ |
| Gelir vergisi | −1.020 ₺ | −1.377 ₺ |
| Damga vergisi | −46 ₺ | −46 ₺ |
| Ele geçen | yaklaşık 4.034 ₺ | yaklaşık 3.677 ₺ |
Yılın ilerleyen aylarında kümülatif vergi matrahın yükseldikçe üst dilime geçersin; aynı saat fazla mesai Ekim'de Şubat'takinden daha az net kazandırabilir. Maaşının yıl içinde neden düştüğünü anlamak için maaş zammı ve reel artış rehberine bakabilirsin.
"Fazla mesai ücrete dahildir" maddesi geçerli mi?
Bazı iş sözleşmelerinde fazla çalışma ücretinin aylık ücretin içinde olduğu yazar. Yargıtay uygulamasına göre bu tür bir madde, yıllık 270 saate kadar olan fazla çalışma için geçerli kabul edilebilir; 270 saati aşan kısım için ayrıca ödeme yapılması gerekir. Maddenin geçerliliği ücretin düzeyine ve somut duruma göre tartışılabildiğinden, büyük tutarlı alacaklarda bir hukukçuya danışmak iyi olur.
Ödenmeyen fazla mesai nasıl alınır?
- Kayıt tut: Giriş çıkış saatlerini, iş e-postalarını, mesai sonrasında gelen iş mesajlarını ve vardiya çizelgelerini sakla. Fazla çalışma tanıkla da ispat edilebilir.
- Bordroyu kontrol et: Fazla mesai bordroda gösterilip imzalatıldıysa, gösterilen saatten fazla çalıştığını ispatlamak zorlaşır. İmzalamadan önce saatleri kontrol et, gerekirse ihtirazi kayıt (çekince) düş.
- Arabuluculuk: İşçilik alacaklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur ve ücretsizdir.
- Zamanaşımı: Fazla çalışma ücreti alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir. İş devam ederken de talep edilebilir.
Çalışma hayatıyla ilgili soruların için ALO 170 hattını arayabilirsin. İşten ayrılırken alacağın diğer haklar için kıdem ve ihbar tazminatı rehberine bakabilirsin.
Fazla mesaiyi bütçeye nasıl yazmalı?
Fazla mesai her ay aynı gelmez; ayın yoğunluğuna, sezona ve işverenin kararına bağlıdır. Bu yüzden kira, fatura ve kredi taksiti gibi sabit giderlerini yalnızca garantili maaşınla karşıla. Fazla mesaiden gelen parayı, geldikçe borç kapatmaya, acil durum fonuna ya da bir birikim hedefine yönlendir. Böylece mesai azaldığında yaşam standardın düşmez. Değişken gelirle bütçe yapmanın diğer yolları için düzensiz gelirle bütçe rehberine bakabilirsin.