BütçoGelir vergisi dilimi nedir, nasıl işler?
Türkiye'de gelir vergisi artan oranlı bir sistemle hesaplanır: yıl içinde kümülatif olarak kazandığın matrah büyüdükçe, belirli eşikleri aştığın andan itibaren aşan kısım bir üst dilimin oranıyla vergilendirilir. Dilim oranları ve eşikleri her yıl yeniden belirlenir; güncel tabloyu Gelir İdaresi Başkanlığı'nın sitesinden görebilirsin.
Kilit nokta şu: dilim değiştiğinde kazancının tamamı değil, yalnızca o dilimi aşan kısmı yeni oranla vergilenir. Alt dilimlerde kazanılan kısım, sen üst dilime geçtikten sonra da eski, daha düşük oranıyla vergilenmeye devam eder.
Vergi dilimi atlarsan net maaşın gerçekten düşer mi?
Hayır, düşmez. Bu, en yaygın yanlış anlaşılan konulardan biridir. Vergi dilimi atlamak, yalnızca ek kazandığın kısmın vergisini artırır; zaten kazanmış olduğun kısmın vergisi hiçbir zaman geriye dönük olarak yükselmez. Bu yüzden matematiksel olarak, brüt gelirin arttığı bir ayda eline geçen net tutar bir önceki aya göre asla azalmaz; sadece artışın oranı, dilim değişmeden önceki artışa göre biraz daha küçük olabilir.
Örneğin bir zam sonrası brüt maaşın 1.000 ₺ artıyor ve bu artışın 400 ₺'si eski dilimde, 600 ₺'si yeni ve daha yüksek oranlı dilimde vergileniyor olsun. Yeni dilimdeki 600 ₺'nin vergisi biraz daha yüksek kesilir, ama yine de 600 ₺'nin tamamı değil, yalnızca o dilimin vergi farkı kadarı kaybedilir; net maaşın toplamda düşmesi mümkün değildir, sadece elindeki 1.000 ₺'lik brüt artışın net karşılığı beklediğinden biraz daha az olabilir.
Öyleyse zam sonrası net artış neden beklenenden az kaldı?
Vergi dilimi değişmeden de net artış beklenenden az olabilir; bunun birkaç yaygın nedeni vardır:
- Zam brüt üzerinden verildi. İlan edilen yüzde zam genellikle brüt maaşa uygulanır; SGK primi ve gelir vergisi kesintisi de aynı oranda büyüdüğü için net artış, brüt artıştan her zaman biraz daha küçük görünür (bkz. brüt ve net maaş farkı).
- Asgari geçim indirimi (AGİ) etkisi değişti. Bordronda AGİ tutarı ya da hesaplanma şekli değiştiyse bu da net tutarı doğrudan etkiler.
- Zam, enflasyonun gerisinde kaldı. Nominal artış pozitif görünse bile fiyatlar daha hızlı arttıysa alım gücün aslında düşmüş olabilir; bu vergiyle değil enflasyonla ilgilidir (bkz. maaş zammının reel artışı).
Bordronda vergi dilimini nasıl görürsün?
Bordroda genellikle "gelir vergisi matrahı" ve "gelir vergisi" kalemleri ayrı ayrı gösterilir; matrah, yıl başından o aya kadar kümülatif olarak biriken vergiye tabi kazancındır. Dilim değiştiğinde bordroda o ay için uygulanan vergi oranı da görünür. Yıl, Ocak ayında yeniden sıfırdan başlar; bu yüzden aynı brüt maaşla çalışan biri, yılın ilerleyen aylarında kümülatif matrah büyüdüğü için genellikle daha yüksek bir dilime geçer ve o ayki net maaşı bir önceki aya göre küçük bir miktar azalabilir, tamamen kaybolmaz.
Şirketler zam teklifini neden "vergi dilimine göre" ayarlıyor?
Bazı işverenler, yıl sonuna doğru üst dilime yaklaşan çalışanlara zammı ya da ikramiyeyi yıl başına erteleme gibi bir planlama yapabilir; amaç, aynı toplam tutarın daha düşük bir kümülatif dilimde, dolayısıyla biraz daha az vergiyle ödenmesidir. Bu meşru bir vergi planlamasıdır ama çalışanın alacağı tutarı büyütmez, yalnızca hangi ayda hangi oranla vergileneceğini değiştirir.