BütçoDüzensiz gelirin asıl tuzağı
Maaşlı çalışan her ayın aynı günü aynı tutarı alır; bütçesini bu rakama göre kurar. Serbest çalışan, freelance tasarımcı, yazılımcı, çevirmen, emlak danışmanı ya da komisyonla satış yapan biri için ise gelir ayları şöyle görünebilir:
| Ay | Hesaba giren |
|---|---|
| Nisan | 62.000 ₺ |
| Mayıs | 18.000 ₺ |
| Haziran | 41.000 ₺ |
| Temmuz | 0 ₺ |
| Ağustos | 85.000 ₺ |
| Eylül | 34.000 ₺ |
| 6 aylık toplam | 240.000 ₺ |
Ortalama ayda 40.000 ₺ eder; ama hiçbir ay ortalamaya benzemez. Tuzak şudur: 85.000 ₺'lik ay "artık rahatım" hissi verir, harcamalar o aya göre büyür; ardından gelen boş ay kredi kartı ve KMH ile kapatılır. Çözüm daha çok kazanmak değil, parayı aylar arasında taşımaktır.
Önce vergi ve prim payını ayır
Serbest çalışanın hesabına giren paranın tamamı onun değildir. Serbest meslek kazancında gelir vergisi, katma değer vergisi ve Bağ-Kur primi gibi yükümlülükler çoğu zaman para girdikten haftalar ya da aylar sonra ödenir. Bu yüzden vergiyi "gelince öderim" diye beklemek yerine, her tahsilatta belli bir oranı hemen ayrı bir hesaba aktar:
harcanabilir gelir = tahsilat − vergi ve prim payı
Oran kişiden kişiye değişir: gelir düzeyi, KDV'ye tabi olup olmaman, genç girişimci gibi istisnalar ve mali müşavirinin hesabı belirler. Kendi oranını mali müşavirinle birlikte belirle ve yıl içindeki ödeme takvimini öğren. Bu örnekte tahsilatların %25'i ayrılıyor: 240.000 ₺'nin 60.000 ₺'si vergi hesabına, 180.000 ₺'si bütçeye gider. Yıl sonunda fazla kalan pay senindir; eksik kalan pay ise beyanname döneminde sürpriz bir borçtur.
Kendine maaş bağla
Düzensiz gelirle bütçe yapmanın en sağlam yolu, işini bir şirket gibi, kendini de o şirketin çalışanı gibi düşünmektir. Tahsilatlar bir iş hesabına girer; sen her ayın aynı günü bu hesaptan kişisel hesabına sabit bir maaş aktarırsın. Bütçeni yalnızca bu maaşa göre kurarsın.
kendine maaş ≤ son 6 ile 12 ayın harcanabilir gelir toplamı ÷ ay sayısı
Örnekte harcanabilir gelir 180.000 ÷ 6 = 30.000 ₺. Ortalamanın biraz altında, örneğin 27.000 ₺ maaş bağlamak iyi ayların fazlasının tamponda birikmesini sağlar. Maaşı ancak tampon hedefine ulaşıp gelirin birkaç ay boyunca yükseldiğini gördükten sonra artır; tek bir iyi aya göre değil.
Tampon hesap: iyi ayın parası kötü aya
İş hesabında kalan para, boş aylarda maaşını ödemeye devam etmeni sağlayan tampondur. Hedef en az 3 aylık maaş, geliri çok dalgalı olanlar için 6 aylık maaştır. Örnekte 27.000 ₺ maaşla 3 aylık tampon 81.000 ₺ eder.
- İyi ay: Ağustos'ta 85.000 ₺ girdi. %25 vergi payı (21.250 ₺) ayrılır, 27.000 ₺ maaş aktarılır, kalan 36.750 ₺ tamponda kalır.
- Boş ay: Temmuz'da hiç tahsilat yoktu. Maaş yine 27.000 ₺ olarak tampondan aktarılır; kira ve faturalar aksamaz, kredi kartına yüklenmek gerekmez.
Tampon, maaşlı çalışanın acil durum fonundan farklıdır: acil durum fonu iş kaybı ya da sağlık sorunu gibi beklenmedik olaylar içindir, tampon ise işinin olağan dalgalanmasını karşılar. Serbest çalışanın ikisine birden ihtiyacı vardır; tampon dolduktan sonra acil durum fonuna geç.
Taban gelirle plan yap
Kendine maaş bağlayacak kadar geçmişin yoksa, yeni başladıysan ya da tampon henüz boşsa taban gelir yöntemini kullan. Son 12 ayın en düşük birkaç ayına bak; bu rakam "kötü bir ayda bile genellikle kazandığım" tutardır. Bütçenin zorunlu kısmını (kira, faturalar, market, borç taksitleri) bu tabanla karşılanacak şekilde kur.
Tabanın üstünde gelen her lira için önceden bir sıra belirle ve iyi ay geldiğinde bu sırayı uygula:
- Vergi ve prim payı
- Tamponu hedefe tamamlamak
- Yüksek faizli borçları kapatmak (kredi kartı, KMH)
- Birikim hedefleri ve yatırım
- Keyif harcamaları
Sıra önceden yazılı olduğunda, büyük bir ödeme geldiğinde paranın nereye gideceğine o anki ruh hâlin karar vermez.
Yıllık ve dönemsel giderleri unutma
Serbest çalışanın bütçesinde maaşlı çalışanda olmayan kalemler vardır: mali müşavir ücreti, yazılım ve tasarım aboneliklerinin yıllık yenilemesi, bilgisayar ve ekipman yenileme, alan adı ve sunucu, özel sağlık sigortası ve çalışmadığın tatil günleri. Bunları yıllık tutarlarıyla listele ve 12'ye bölüp maaşından her ay kenara ayır (düzenli ödemeler nasıl takip edilir). Tatile çıktığın ay gelir de duracağı için, iki haftalık bir tatil aslında tatil masrafı artı yarım aylık kayıp gelir demektir.
Sık yapılan hata: faturayı kesilen günü gelir saymak
Kesilen fatura, hesaba giren para değildir. Müşteri 30, 60 hatta 90 gün sonra ödeyebilir, bazen hiç ödemeyebilir. Bütçeyi yalnızca hesaba giren tahsilatlara göre yap; bekleyen alacaklarını ayrı bir listede tut ve vadesi geçenleri düzenli olarak hatırlat. Büyük bir işin ödemesini beklerken harcamaya başlamak, düzensiz gelirin en pahalı alışkanlığıdır.