Aldatılarak ya da yanılarak sözleşme imzaladım, iptal edilir mi? Yanılma, aldatma ve aşırı yararlanma

Aldatılarak ya da yanılarak imzaladığım sözleşme iptal edilebilir mi?

Esaslı bir yanılma, aldatma ya da korkutma sonucu sözleşme yaptıysan, kanuna göre sözleşmeyle bağlı olmazsın (Türk Borçlar Kanunu md. 30, 36, 37). Ancak bu hak kendiliğinden işlemez: süresi içinde karşı tarafa "sözleşmeyle bağlı değilim" diye bildirmen gerekir.

Bu rehber genel borçlar hukukunu anlatır. Ürünün bozuk çıkması (ayıp) ya da evden yapılan satışlarda 14 günlük cayma gibi tüketici hakları ayrı kurallara bağlıdır: ayıplı mal, online alışverişte cayma ve kapıdan satış rehberlerine bak. Cayma süresi içindeysen genellikle en kolay yol odur.

Hangi yanılma esaslı sayılır?

Kanun esaslı yanılma hâllerini örnekleyerek sayar (md. 31): istediğinden başka bir sözleşme ya da başka bir konu için irade açıklamak, sözleşmeyi gerçekte yapmak istediği kişiden başkasıyla yapmak, belirli nitelikleri olan bir kişiyi dikkate alıp başkası için irade açıklamak ve gerçekte üstlenmek istediğinden önemli ölçüde fazla bir edim için ya da istediğinden önemli ölçüde az bir karşı edim için irade açıklamak.

• Basit hesap yanlışları sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; yalnızca düzeltilir (md. 31).
• Saikte (sebepte) yanılma esaslı sayılmaz. Yalnızca yanılanın bu sebebi sözleşmenin temeli sayması, bunun iş ilişkilerinde dürüstlük kurallarına uygun olması ve karşı tarafın da bunu bilebilecek durumda olması hâlinde esaslı olur (md. 32).
• Aracı hatası: haberci ya da çevirmenin irade beyanını yanlış iletmesi hâlinde de yanılma hükümleri uygulanır (md. 33).

Örnek (kurgusal): Telefonu "sıfır" diye ödeyip aldın, ama kutudan yenilenmiş cihaz çıktı. Bu durumun yanılma mı, aldatma mı, yoksa ayıp mı sayılacağı olayın ayrıntılarına bağlıdır ve sonucu hâkim belirler.

Yanıldığımı ileri sürerken nelere dikkat etmeliyim?

Yanılan, yanıldığını dürüstlük kurallarına aykırı olarak ileri süremez; karşı taraf sözleşmenin yanılanın kastettiği anlamda kurulmasına razı olduğunu bildirirse sözleşme o anlamda kurulmuş sayılır (md. 34).

Yanılmanda kusurlu olduğun hâlde sözleşmeden dönersen, sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı gidermen gerekebilir; karşı taraf yanılmayı biliyor ya da bilmesi gerekiyorsa tazminat istenemez (md. 35). Yani acele edip yeterince okumadan imzalayıp sonra dönmek, karşı tarafa tazminat borcu doğurabilir.

Karşı taraf beni aldattıysa ne olur?

Karşı tarafın aldatması sonucu sözleşme yaptıysan, yanılman esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değilsin (md. 36/1). Aldatan bir üçüncü kişi ise, sözleşme yapıldığı sırada karşı taraf aldatmayı biliyor ya da bilecek durumdaysa yine bağlı olmazsın (md. 36/2).

Aldatma nedeniyle bağlayıcı olmayan sözleşmenin sonradan onanmış sayılması tazminat hakkını ortadan kaldırmaz (md. 39/2). Aldatma iddiasını ispatlamak sana düşer; yazışmaları, reklamları, ilanları, ses kayıtlarını ve ödeme belgelerini sakla. Olay dolandırıcılık boyutundaysa (örnek: sahte ilan ve kapora) bu rehberin kapsamı dışına çıkar; bankana ve savcılığa başvurmayı da düşün.

Korkutularak imzaladıysam?

Karşı tarafın ya da üçüncü bir kişinin korkutması sonucu sözleşme yaptıysan sözleşmeyle bağlı değilsin (md. 37/1). Korkutma, kendinin ya da yakınlarından birinin kişilik haklarına veya malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesinin doğduğuna inanmakta haklı olmanı gerektirir (md. 38/1). Bir hakkı kullanacağını söyleyerek korkutma yapıldıysa, o kişi senin zor durumundan aşırı bir menfaat sağlamışsa korkutma sayılır (md. 38/2).

Korkutan üçüncü bir kişi ise ve karşı taraf korkutmayı bilmiyor ya da bilecek durumda değilse, bağlı kalmak istemeyen korkutulan, hakkaniyet gerektiriyorsa karşı tarafa tazminat ödemekle yükümlü olabilir (md. 37/2).

Zor durumda ya da deneyimsizken fahiş bedelle imzaladıysam (aşırı yararlanma)?

Edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu, senin zor durumda kalmandan, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılarak gerçekleştirilmişse, ya sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip ediminin geri verilmesini ya da sözleşmede kalıp oransızlığın giderilmesini isteyebilirsin (md. 28/1).

Süre: düşüncesizlik ya da deneyimsizliği öğrendiğin; zor durumda kalmada bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl içinde ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde bu hakkını kullanabilirsin (md. 28/2). Yalnızca pahalı olması yetmez; hem açık oransızlık hem de yararlanma koşulu aranır. Fahiş fiyat için ayrıca fahiş fiyat şikâyeti rehberine bak.

Süre ve adımlar: ne zamana kadar ne yapmalıyım?

Yanılma, aldatma ya da korkutmayı öğrendiğin ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez veya verdiğin şeyi geri istemezsen sözleşmeyi onamış sayılırsın (md. 39/1).

1. Delilleri topla: sözleşme, reklam, ilan, yazışma, ödeme dekontu.
2. Yazılı bildir: bildirimi ispatlanabilir biçimde (örneğin noter ihtarnamesiyle) yap ve nedenini kısaca yaz. Nasıl çekileceği için ihtarname rehberine bak.
3. Verdiğin şeyi geri iste: ödediğin parayı ya da teslim ettiğin malı geri talep et.
4. Karşı taraf kabul etmezse: tüketici işlemi ise önce tüketici hakem heyeti yolunu değerlendir; tüketici mahkemesinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak, hakem heyetinin görev alanındaki uyuşmazlıklar gibi sayılı istisnalar dışında dava şartıdır (6502 sayılı Kanun md. 73/A). Ticari ya da şahıslar arası uyuşmazlıkta bir avukata danış.