İş kazası geçirdim, ne yapmalıyım? SGK ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ve tazminat

Hangi olay iş kazası sayılır?

İş kazası; sigortalıyı hemen ya da sonradan bedenen veya ruhen engelli hâle getiren ve kanunda sayılan hâllerden birinde meydana gelen olaydır (5510 sayılı Kanun md. 13). Sayılan hâller şunlardır:

• Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
• İşveren tarafından yürütülen iş nedeniyle (kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalı için, yürüttüğü iş nedeniyle),
• İşverene bağlı çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
• Emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
• Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında.

Kendi aracınla ya da toplu taşımayla yaptığın işe gidiş geliş bu listede ayrıca sayılmaz. Böyle bir olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağından emin değilsen SGK'ya ya da bir avukata danış.

Meslek hastalığı ise çalıştığın işin niteliğinden ya da işin yürütüm şartlarından doğan, tekrarlanan bir sebeple ortaya çıkan geçici veya sürekli hastalık ya da engellilik hâlidir (md. 14). Aşağıdaki haklar iki durum için de geçerlidir.

İş kazasından sonra ilk ne yapmalısın?

İş kazasının işveren tarafından yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, SGK'ya da en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilmesi zorunludur (md. 13). Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan (4/b) sigortalı için bildirimi kendisi yapar; süre yine üç iş günüdür, rahatsızlığın bildirime engel olduğu günler hariç ve bir ayı geçmemek şartıyla.

1. Önce tedavi: sağlık kuruluşuna git ve kazanın işle ilgili olduğunu söyle.
2. Bildirimi kontrol et: işverenin SGK'ya bildirim yapıp yapmadığını öğren. Bildirim yapılmamışsa SGK'ya sen başvur.
3. Belge topla: istirahat raporları, tedavi belgeleri, tanık isimleri, varsa kaza tutanağı ve fotoğraflar.
4. İstirahat raporunu eksiksiz kullan: geçici iş göremezlik ödeneği için raporun Kurumca yetkilendirilmiş hekim ya da sağlık kurulundan alınmış olması gerekir (md. 18).

İşveren iş kazasını süresinde bildirmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için sana ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği SGK tarafından işverenden tahsil edilir (md. 21).

SGK iş kazası sigortasından hangi hakları sağlar?

İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından sağlanan haklar kanunda sayılmıştır (md. 16):

• Geçici iş göremezlik süresince günlük geçici iş göremezlik ödeneği,
• Kalıcı kayıp varsa sürekli iş göremezlik geliri,
• Kaza sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine gelir,
• Gelir bağlanmış kız çocuklarına evlenme ödeneği,
• Ölen sigortalı için cenaze ödeneği (cenaze masrafları rehberine bak).

Geçici iş göremezlik ödeneği ne kadar?

İş kazasında ödenek, istirahat raporu alınmış olması şartıyla her gün için verilir (md. 18). Hastalıkta olduğu gibi ilk iki günlük bekleme yoktur. Tutar, günlük kazancın yatarak tedavide yarısı, ayaktan tedavide üçte ikisidir.

Rakamlar örnektir; gerçek günlük kazancın SGK'nın prime esas kazanç kuralına göre hesaplanır. 4/b (kendi adına ve hesabına çalışan) sigortalılarda ödenek, genel sağlık sigortası dahil prim borcunun bulunmaması şartıyla yatarak tedavi süresince ya da yatarak tedavi sonrası bu tedavinin gereği olarak alınan istirahat raporu süresince ödenir. Hastalık raporlarının farkını ve ödeme zamanını rapor parası rehberinde bulabilirsin.

Sürekli iş göremezlik geliri ne zaman bağlanır ve nasıl hesaplanır?

Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığı tespit edilen sigortalı sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır (md. 19). Gelir şöyle hesaplanır:

• Sürekli tam iş göremezlikte aylık kazancın %70'i oranında gelir bağlanır.
• Kısmi iş göremezlikte gelir, tam iş göremezlik geliri gibi hesaplanıp kayıp oranı kadar ödenir.
• Başka birinin sürekli bakımına muhtaç sigortalıda bağlama oranı %100 uygulanır.

Örnek (varsayımsal): aylık kazancın 40.000 ₺ ve kayıp oranın %30 ise tam iş göremezlik geliri 40.000 × 0,70 = 28.000 ₺, kısmi gelir 28.000 × 0,30 = 8.400 ₺ olur. Bu bir hesap örneğidir; gerçek tutarı SGK'nın kazanç hesabı ve artırım kuralları belirler.

Gelir, geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi izleyen ay başından başlar (md. 19). 4/b kapsamındaki sigortalıya gelir bağlanabilmesi için genel sağlık sigortası dahil prim borcunun ödenmiş olması gerekir.

İşverenden tazminat isteyebilir misin?

SGK ödemeleri ile işverenden isteyeceğin tazminat ayrı konulardır. İşveren, işçinin kişiliğini ve sağlığını korumak için gerekli her türlü iş sağlığı ve güvenliği önlemini almak zorundadır; kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararlar, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine göre tazmin edilir (Türk Borçlar Kanunu md. 417).

Kaza işverenin kastı ya da iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu olmuşsa SGK, sana yaptığı ödemeleri ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini işverenden ödettirebilir (5510 md. 21). Üçüncü bir kişinin kusuru varsa SGK ona da rücu eder. Bu hesaplar karmaşıktır; maddi ve manevi tazminat tutarını bir iş hukuku avukatıyla belirle.

Önemli: alacak ve işe iade davalarında arabulucuya başvurmak dava şartı olsa da, iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında bu şart uygulanmaz (7036 sayılı Kanun md. 3/3). Ücret, kıdem gibi diğer işçi alacakları için ise arabuluculuk zorunludur; bunun için arabuluculuk rehberine bak.

Kaza sonrası işini ve gelirini nasıl koruyabilirsin?

Rapor süresince işverenin iş sözleşmesini sağlık sebebiyle hemen feshedemeyeceğine dair kural da vardır: hastalık, kaza gibi hâllerde işveren için bildirimsiz fesih hakkı, çalışma süresine göre belirlenen bildirim süresini altı hafta aştıktan sonra doğar (4857 sayılı İş Kanunu md. 25/I). Bu süre ve kıdem hesapları için kıdem ve ihbar tazminatı rehberine, kalıcı iş göremezlikte emeklilik yolu için malulen emeklilik rehberine bak.

Kaza sigortasız çalışırken olduysa sigortasız çalışma ve hizmet tespit rehberi sana yol gösterir.