Sigortasız çalışıyorum, ne yapmalıyım? SGK'ya şikâyet ve hizmet tespit davası

Sigortasız çalıştırıldığını nasıl anlarsın?

Sigortasız çalışmak, işverenin seni SGK'ya hiç bildirmemesi ya da çalıştığın günleri ve ücretini eksik bildirmesidir. Bunu anlamanın en kolay yolu e-Devlet'teki SGK Tescil ve Hizmet Dökümü hizmetidir: her ay için hangi işyerinden kaç gün prim bildirildiği ve hangi ücretin (prime esas kazanç) yazıldığı orada görünür.

Dökümde şu durumlardan birini görüyorsan sorun vardır:

• Hiç kayıt yok: Aylardır çalıştığın işyeri listede görünmüyor.
• Geç giriş: İşe Mart'ta başladın ama giriş Mayıs'ta yapılmış.
• Eksik gün: Ayın tamamında çalışmana rağmen ayda 30 yerine 10-15 gün bildiriliyor.
• Düşük ücret: Eline daha yüksek maaş geçtiği hâlde asgari ücretten bildiriliyorsun, farkı elden ödeniyor.

Son iki durum da kayıt dışılığın bir türüdür: eksik bildirilen gün ve ücret, emekli aylığını, işsizlik ödeneğini ve rapor parasını doğrudan düşürür.

İşveren seni ne zaman SGK'ya bildirmek zorunda?

İşveren, kural olarak seni çalıştırmaya başlamadan önce işe giriş bildirgesiyle SGK'ya bildirmek zorundadır (5510 sayılı Kanun md. 8). İnşaat, balıkçılık ve tarım gibi bazı işlerde ve ilk defa sigortalı çalıştırmaya başlayan işyerlerinde bu süre en geç çalışmaya başladığın gündür.

Sigortalılığın işverenin bildirimine bağlı değildir: hizmet akdiyle çalışmaya başladığın gün kanun gereği sigortalı olursun (md. 7). Bu yüzden "deneme süresi bitince sigortanı yaparız" ya da "sen istemedin" gibi gerekçeler işvereni bildirim yükümlülüğünden kurtarmaz. Sigortalılık, işçi ile işverenin aralarında anlaşarak vazgeçebileceği bir hak değildir.

Bildirim yapılmazsa idari para cezası ve gecikmiş primler işverene çıkar (md. 102); işçiye ceza yoktur. Senin kaybın paradan çok, kayda geçmeyen gündür.

Sigortasız geçen günler sana neye mal olur?

Sigortasız geçen her gün, ileride prim günü gerektiren her hakkından eksilir. En çok etkilenen haklar şunlardır:

Örnek: İki yıl sigortasız çalıştıysan yaklaşık 2 x 360 = 720 gün kaybedersin. Emeklilik gün şartını tamamlamak için bu 720 günü başka bir işte yeniden çalışarak doldurman gerekir. Kendi gün şartını emeklilik yaşı hesaplama rehberinden, işsizlik ödeneği şartlarını işsizlik maaşı rehberinden kontrol edebilirsin.

Bir istisna önemlidir: bildirilmemiş bir çalışan iş kazası geçirirse SGK yine yasal yardımları sağlar, ancak yaptığı masrafları işverenden geri alır (5510 sayılı Kanun md. 23).

SGK'ya nasıl şikâyet edersin?

Sigortasız çalıştırıldığını SGK'ya yazılı dilekçeyle, ALO 170 hattından ya da CİMER üzerinden bildirebilirsin; SGK denetimi işyerinde çalıştığını tespit ederse eksik süre kayda alınır ve dava açman gerekmez.

1. Hizmet dökümünü al: e-Devlet'ten eksik ayları ve günleri işaretle.
2. Delillerini topla: maaş dekontları, mesajlar, giriş kartı, iş arkadaşlarının adları (aşağıdaki bölüme bak).
3. Başvurunu yap: işyerinin bağlı olduğu SGK il müdürlüğüne ya da sosyal güvenlik merkezine dilekçe ver; işyerinin unvanını, adresini, işe başlama tarihini ve ücretini yaz.
4. Sonucu takip et: denetim sonunda çalışman tespit edilirse günler hizmet dökümüne işlenir. Birkaç ay sonra dökümü yeniden kontrol et.

Şikâyet yolu, hâlâ aynı işyerinde çalışıyorsan ve iş arkadaşların da aynı durumdaysa özellikle etkilidir; denetmen işyerinde çalışanlarla bizzat görüşebilir.

Hizmet tespit davası nedir, kaç yıl içinde açılır?

Hizmet tespit davası, işverenin bildirmediği çalışma sürelerinin iş mahkemesi kararıyla kayda geçirilmesini sağlayan davadır ve hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içinde açılmalıdır (5510 sayılı Kanun md. 86). Bu süre hak düşürücüdür: geçerse o yıl için dava açma hakkın ortadan kalkar.

Tablo, en eski yıldan başlayarak sürenin hızla dolduğunu gösterir: 2021'deki sigortasız çalışman için bu yılın sonuna kadar vaktin var. Yargıtay, işe giriş bildirgesi verilmiş ya da çalışma SGK denetimiyle tespit edilmişse bu süreyi farklı uygulayabiliyor; süren dolmak üzereyse durumunu bir avukatla ya da baronun adli yardım bürosuyla değerlendir.

Dava işverene karşı açılır ve sonucu SGK'yı da bağladığı için SGK da davada yer alır. Yargıtay uygulamasında hizmet tespiti davaları kamu düzenine ilişkin sayıldığından, işçi alacağı davalarındaki zorunlu arabuluculuk bu dava için aranmıyor; ücret ve tazminat alacakların için ise arabuluculuk şarttır (aşağıda).

Hangi deliller işe yarar?

Hizmet tespitinde en güçlü delil, aynı dönemde o işyerinde kayıtlı çalışmış kişilerin tanıklığıdır; mahkemeler bu kişilere "bordro tanığı" der. Bunun yanında şunları sakla:

• Maaşın banka hesabına yatıyorsa dekontlar ve açıklamaları
• İşverenle ve iş arkadaşlarınla iş hakkındaki mesajlar ve e-postalar
• Personel kartı, giriş çıkış kayıtları, vardiya listeleri, iş kıyafeti
• Müşterilerle yazışmalar, işyerinde çekilmiş fotoğraflar, imzaladığın teslim belgeleri

Elden ödenen maaşın ispatı zordur. Ücretinin bankadan ödenmesini istemek ya da her ödemeyi kısa bir mesajla teyit etmek, ileride en çok işine yarayacak alışkanlıktır.

Sigortasız çalıştırıldığın için işten ayrılırsan tazminat alır mısın?

Yargıtay kararlarında sigortasız çalıştırılmak ya da ücretin eksik bildirilmesi, işçi için iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme sebebi kabul ediliyor; bu durumda en az bir yıllık kıdemin varsa kıdem tazminatı isteyebilirsin. Hesabı kıdem ve ihbar tazminatı rehberinde bulabilirsin.

Ücret, fazla mesai ve kıdem tazminatı gibi işçi alacakları için dava açmadan önce arabulucuya başvurman dava şartıdır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3); başvurmadan açılan dava usulden reddedilir. Süreç ve masraflar için arabuluculuk ücreti kim öder rehberine bakabilirsin. Fesihten önce yazılı bir ihtarla işverenden kaydını düzeltmesini istemek, ileride haklı fesih iddianı güçlendirir.

Hâlâ çalışıyorsan ve şikâyet nedeniyle işten çıkarılırsan: İş Kanunu md. 18, işveren aleyhine idari ya da adli makamlara başvurmayı feshin geçerli sebebi saymaz. İşe iade şartlarını taşıyorsan işe iade davası yoluna gidebilirsin.