BütçoKüçültflasyon nedir?
Küçültflasyon, bir ürünün fiyatını değiştirmeden paketindeki miktarı azaltarak yapılan gizli zamdır. İngilizcedeki "shrinkflation" kelimesinin karşılığıdır; Türkiye'de "gramaj oyunu" ya da "sessiz zam" diye de anılır. 150 gramlık bisküvinin 125 grama, 1 litrelik deterjanın 900 mililitreye inip rafta aynı fiyatla durması tipik örneklerdir.
Üretici açısından mantık basittir: insanlar fiyat etiketine bakar, paketteki küçük gramaj yazısına bakmaz. Fiyat artışı fark edilmezse ürün kaybetmeden satılmaya devam eder. Senin açından ise sonuç sıradan bir zamla aynıdır: aynı parayla daha az ürün alırsın.
Gramaj azaltmak yasak mı?
Gramajı azaltmak tek başına yasak değildir; yasak olan, miktar değiştiği hâlde değişmemiş izlenimi uyandıran yanıltıcı ambalajdır. 3 Şubat 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanıp 1 Nisan 2021'de yürürlüğe giren değişiklikle, birim fiyatı farklılaştıracak biçimde adet, uzunluk, ağırlık, alan ya da hacim gibi ölçülerden birinde değişiklik yapılmasına rağmen değişiklik yapılmadığı izlenimi uyandıran ambalajlama, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'nde her durumda haksız sayılan uygulamalar arasına alındı.
Yani üretici paketi küçültebilir, ama bunu aynı görünen bir kutunun içinde, fark edilmesin diye gizleyerek yapamaz. Haksız ticari uygulamalar Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'la yasaktır ve idari para cezasına bağlanmıştır.
Gizli zam nasıl hesaplanır?
Gizli zam oranını bulmak için eski miktarı yeni miktara böl, 1 çıkar ve 100 ile çarp. Fiyat da değiştiyse kilogram (ya da litre) fiyatlarını karşılaştır:
gizli zam (%) = (yeni birim fiyat ÷ eski birim fiyat − 1) × 100
Aşağıdaki rakamlar örnektir:
| Ürün | Önce | Sonra | Kg / lt fiyatı | Gerçek artış |
|---|---|---|---|---|
| Bisküvi | 150 g, 30 ₺ | 125 g, 30 ₺ | 200 ₺ → 240 ₺ | %20 |
| Deterjan | 1 lt, 120 ₺ | 900 ml, 120 ₺ | 120 ₺ → 133,33 ₺ | %11,1 |
| Çikolata | 80 g, 40 ₺ | 70 g, 44 ₺ | 500 ₺ → 628,57 ₺ | %25,7 |
Son satırda etikette yalnızca %10 zam görünür (40 ₺'den 44 ₺'ye), ama miktar da azaldığı için kilogram fiyatı %25,7 artmıştır. Fiyat değişimlerini yıllar içinde karşılaştırmak istersen enflasyon hesaplama rehberine bak.
Raf etiketindeki birim fiyat neden önemli?
Birim fiyat, küçültflasyonu yakalamanın en hızlı yoludur, çünkü paket boyutundan bağımsız olarak kilogram, litre ya da adet başına fiyatı gösterir. Mevzuata göre markette satılan ürünlerin etiketinde satış fiyatının yanında birim fiyat da yazmak zorundadır. Raf etiketinde genellikle küçük puntoyla "kg fiyatı" ya da "lt fiyatı" diye yer alır.
- Etikette birim fiyata bak: Paket fiyatını değil, kg ya da lt fiyatını karşılaştır.
- Gramajı not al: Sık aldığın 10-15 ürünün gramajını bir yere yaz; değişince hemen fark edersin.
- Büyük paketi de hesapla: Büyük paket her zaman ucuz değildir; birim fiyatı küçük paketten yüksek çıkabilir (market alışverişinde birim fiyat hesabı).
- Yeni ambalaja dikkat et: "Yeni tasarım" yazısı, değişen bir kapak ya da paket içindeki daha fazla boşluk çoğu zaman miktar değişikliğinin habercisidir.
- Market markasıyla kıyasla: Aynı rafta benzer ürünün birim fiyatı, markalı ürünün gerçek fiyatını gösterir.
Etikette birim fiyat yoksa ya da raftaki fiyat kasada farklı çıkıyorsa haklarını kasada farklı fiyat çıktı rehberinde anlattık.
Küçültflasyon en çok hangi ürünlerde görülür?
Küçültflasyon en çok sık alınan, fiyatı ezberlenen ve gramajı ambalajda küçük yazılan ürünlerde görülür. Bisküvi, çikolata, cips ve kuruyemiş gibi atıştırmalıklar; deterjan, şampuan ve diş macunu gibi temizlik ve bakım ürünleri; tuvalet kâğıdı ve peçetede yaprak ya da rulo sayısı; kahve, çay ve paketli peynir başta gelir.
Tuvalet kâğıdı ve peçetede miktar yaprak sayısıyla ya da rulo uzunluğuyla, bazı ürünlerde adetle ölçülür. Bu yüzden yalnızca paket sayısına değil, ambalajdaki toplam miktara da bak. Bir başka yöntem de miktarı aynı tutup içeriği değiştirmektir (ör. daha az kakao, daha çok şeker); buna "kalitesizleştirme" denir ve içindekiler listesini karşılaştırarak fark edilir.
Yanıltıcı ambalajı nereye şikâyet edebilirsin?
Miktarı azaldığı hâlde değişmemiş gibi gösterilen bir ürünü Ticaret Bakanlığı'na şikâyet edebilirsin. Şikâyet için ALO 175 Tüketici Danışma Hattı'nı arayabilir ya da e-Devlet'teki Tüketici Bilgi Sistemi (TÜBİS) üzerinden başvuru yapabilirsin. Haksız ticari uygulamaları Bakanlık bünyesindeki Reklam Kurulu inceler.
- Eski ve yeni paketin fotoğrafını çek; gramaj yazısı ve barkod okunur olsun.
- Mümkünse eski paketi ya da eski fişi sakla; aynı fiyatı gösteren iki fiş güçlü bir delildir.
- Marketin adını, şubesini ve tarihi şikâyete yaz.
Şikâyet idari bir yaptırıma yol açar; ödediğin parayı doğrudan geri getirmez. Senin için asıl etkili yol, birim fiyatı daha uygun bir ürüne geçmektir. İndirim dönemlerinde bu oyunun tersi de vardır; sahte indirim rehberine de bak.