BütçoGeçmişteki bir tutarın bugünkü değeri nasıl hesaplanır?
Geçmişteki bir tutarın bugünkü karşılığını bulmak için tutarı, bugünkü Tüketici Fiyat Endeksi'nin (TÜFE) başlangıç ayındaki TÜFE'ye oranıyla çarparsın:
bugünkü karşılık = geçmişteki tutar × (bitiş ayı TÜFE ÷ başlangıç ayı TÜFE)
Örnek (endeks değerleri hesabı göstermek için seçilmiştir): başlangıç ayında endeks 100, bugün 250 olsun. O zamanki 1.000 ₺, bugün 1.000 × 250 ÷ 100 = 2.500 ₺ eder. Yani o gün 1.000 ₺'ye aldığın sepeti bugün almak için yaklaşık 2.500 ₺ gerekir. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) TÜFE endeksini her ay açıklar; Merkez Bankası'nın "Herkes İçin Ekonomi" sitesindeki enflasyon hesaplayıcı da aynı TÜFE verisiyle bu oranlamayı yapar.
Kümülatif enflasyon ve alım gücü kaybı
İki tarih arasındaki kümülatif (toplam) enflasyon, endeks oranının bir eksiğidir; alım gücü kaybı ise aynı oranın tersinden bulunur. İkisi aynı şey değildir ve çoğu zaman karıştırılır.
kümülatif enflasyon = (bitiş TÜFE ÷ başlangıç TÜFE) − 1
alım gücü kaybı = 1 − (başlangıç TÜFE ÷ bitiş TÜFE)
Yukarıdaki örnekte kümülatif enflasyon 250 ÷ 100 − 1 = %150'dir; fiyatlar ortalamada 2,5 katına çıkmıştır. Alım gücü kaybı ise 1 − 100 ÷ 250 = %60'tır: o zamanki 1.000 ₺ bugün ancak 400 ₺'lik mal alır. Bir şey %150 pahalandığında paran %150 değil, %60 değer kaybeder; bir tutar %100'den fazla erimeyeceği için alım gücü kaybı hiçbir zaman %100'ü geçmez.
Yıllık enflasyon oranlarıyla nasıl hesaplanır?
Elinde endeks değeri yerine her yılın enflasyon oranı varsa, oranları toplamazsın, çarparsın. Çünkü her yılın artışı bir önceki yılın artmış fiyatı üzerine gelir.
toplam artış katsayısı = (1 + 1. yılın oranı) × (1 + 2. yılın oranı) × ...
Örnek (oranlar örnektir): üst üste üç yıl enflasyon %40, %30 ve %25 olsun. 1,40 × 1,30 × 1,25 = 2,275; yani fiyatlar 2,275 katına çıkmış, kümülatif enflasyon %127,5 olmuştur. Oranları toplasaydın %95 bulur ve artışı yaklaşık 32 puan eksik hesaplardın. Hesaplayıcıda kaç yıl geçtiğini de girersen, aynı toplam artışı veren yıllık ortalama enflasyonu da görürsün; bu ortalama yılların oranlarının aritmetik ortalaması değil, bileşik ortalamasıdır.
Hangi enflasyon oranını kullanmalısın: aylık, yıllık, 12 aylık ortalama?
TÜİK her ay TÜFE için birden fazla değişim oranı açıklar ve hangi oranın kullanılacağı ne hesapladığına bağlıdır:
| Oran | Neyi gösterir? | Nerede kullanılır? |
|---|---|---|
| Aylık değişim | Endeksin bir önceki aya göre değişimi | Aydan aya fiyat hareketini izlemek |
| Yıllık değişim | Endeksin bir önceki yılın aynı ayına göre değişimi | "Enflasyon şu kadar oldu" haberlerinde geçen oran |
| 12 aylık ortalamalara göre değişim | Son 12 ayın ortalama endeksinin önceki 12 ayın ortalamasına göre değişimi | Konut ve çatılı işyeri kiralarındaki artış sınırı |
Belirli iki tarih arasındaki gerçek kaybı bulmak için en doğru yol, oranlarla uğraşmak yerine o iki ayın endeks değerini kullanmaktır. Kira artışında ise kanun 12 aylık ortalamayı esas alır; nasıl hesaplandığını kira artış oranı hesaplama rehberinde anlattık.
2025=100 baz yılı değişikliği hesabı etkiler mi?
TÜİK, Ocak 2026'dan itibaren TÜFE'nin temel yılını 2003=100'den 2025=100'e güncelledi. Yeni seride endeks seviyesi 2025 yılının ortalamasına göre yeniden ölçeklendiği için endeks rakamları eskisinden çok farklı görünür; ama TÜİK'in duyurusuna göre geçmiş aylık ve yıllık değişim oranları değişmez.
Bunun hesaba tek bir etkisi vardır: iki endeks değerini aynı seriden almalısın. Eski seriden (2003=100) bir başlangıç değerini yeni seriden (2025=100) bir bitiş değerine bölersen sonuç anlamsız çıkar. İki tarihin endeksini de TÜİK'in ya da Merkez Bankası'nın yayımladığı aynı tablodan al; emin değilsen enflasyon hesaplayıcıyı kullan.
Enflasyon hesabını nerede kullanırsın?
Enflasyon hesabı, geçmişle bugünü aynı ölçüyle karşılaştırmanın yoludur. En sık kullanıldığı yerler:
- Maaş: Beş yıl önceki maaşının bugünkü karşılığını bulup şimdiki maaşınla karşılaştırırsın (maaş zammı ve reel artış).
- Birikim: Yıllar önce biriktirdiğin tutarın bugün ne kadar alım gücüne denk geldiğini görürsün. Birikimin bu kaybı telafi edip etmediğini reel getiri hesabıyla anlarsın.
- Eski fiyatlar: "Bu evi 2015'te şu fiyata almıştık" gibi bir tutarın bugünkü karşılığını hesaplayıp evin reel olarak değer kazanıp kazanmadığına bakarsın.
- Borç ve alacak: Yıllar önce verdiğin borcun geri ödenirken ne kadar eridiğini görürsün; arkadaşa borç verirken bunu nasıl konuşacağını arkadaşa borç vermek rehberinde anlattık.
TÜFE bir ortalamadır: ülke genelinde ortalama bir hanenin sepetini ölçer. Senin harcama sepetin (ör. kirada oturuyorsan kira, çocuğun varsa eğitim) ortalamadan farklıysa yaşadığın fiyat artışı da farklı olabilir.