BütçoÇek kaç gün içinde bankaya ibraz edilmeli?
Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde muhataba (bankaya) ibraz edilmelidir. Bu süreler Türk Ticaret Kanunu md. 796'ya göre çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
- Son gün tatile rastlarsa: Süre, kanunla belirli sürenin son günü pazara ya da başka bir tatil gününe rastlıyorsa onu izleyen ilk iş gününü kapsayacak kadar uzar (md. 816). Aradaki tatil günleri süreye dahildir.
- Çek görüldüğünde ödenir: Çekte başka bir vade yazsa bile çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı kayıt yazılmamış sayılır (md. 795).
- Yurt dışından düzenlenen çekte: Düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtadaysa 1 ay, ayrı kıtalardaysa 3 ay içinde ibraz gerekir.
Sürenin son gününü kaçırmamak için günü kendin saymak yerine bankana ya da bir avukata teyit ettir; ibraz süresi, çekle ilgili hakların korunmasının temelidir.
İleri tarihli çek tarihinden önce bankaya verilirse ne olur?
Üzerindeki düzenleme tarihinden önce bankaya verilen çek, görüldüğünde ödenir; ancak karşılığı çıkmazsa bu çek için hukukî takip yapılamaz. Ödeme günü çekte yazılı tarih olan ileri tarihli çekle takip yapabilmek için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve "karşılıksızdır" işlemine tabi tutulması şarttır (5941 sayılı Çek Kanunu md. 3).
Pratikte çeki yazılı tarihe geldiğinde, yukarıdaki 10 gün ya da 1 aylık süre dolmadan bankaya ibraz etmeni öneririz. Tarihten önce ibraz edip karşılığını alamazsan bu ibraz, takip için yeterli olmaz.
Çek karşılıksız çıkarsa banka ne öder?
Süresinde ibraz edilen çek karşılıksız çıkarsa banka, çek hamiline (çeki ibraz eden kişiye), çek yaprağı başına kanunda belirlenen tutara kadar ödeme yapmak zorundadır. 5941 sayılı Çek Kanunu md. 3'e göre bu tutar şöyle belirlenir (S, bankanın o yılki yükümlülük tutarını gösterir):
| Hesapta karşılık | Çek bedeli | Banka ne öder? |
|---|---|---|
| Hiç yok | S ya da üzeri | S |
| Hiç yok | S'nin altında | Çek bedelinin tamamı |
| Kısmen var | S ya da altı | Çek bedelini aşmamak koşuluyla, kısmî karşılığı S'ye tamamlayacak tutar |
| Kısmen var | S'nin üzerinde | Çek bedelini aşmamak koşuluyla, kısmî karşılığa ilave olarak S |
Kanun metninde S, "bin Türk Lirası" olarak yazılıdır; ancak bu tutar TÜİK fiyat endekslerindeki yıllık değişmeye göre Merkez Bankası tarafından her yıl Ocak ayında belirlenir ve Resmî Gazete'de yayımlanır. Güncel tutarı Merkez Bankası'nın o yılki duyurusundan kontrol et; bu rehberde kesin rakam vermiyoruz.
Çek bedelinin bankanın ödemediği kısmı için çeki yazan kişiye ve diğer çek borçlularına başvurman gerekir. Çekin üzerindeki baskı tarihinden itibaren 5 yıl içinde ibraz edilmemesi hâlinde bankanın bu tutara ilişkin sorumluluğu sona erer. Ödemede gecikirse banka, çek hamiline her geçen gün için binde 3 gecikme cezası öder (md. 3).
Karşılıksız çıkan çeki nasıl belgelersin?
Çek karşılıksız çıktığında bankadan "karşılıksızdır" işlemi yapmasını istersin. Banka bu işlemi çekin arka yüzüne ibraz tarihini, hesap durumunu, ödediği tutarı ve çeki ibraz eden kişinin adını yazarak yapar; sen ve banka yetkilisi imzalarsınız. Karşılıksız kalan tutar açıkça belirtilir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 3).
Kısmî ödeme olduysa çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi sana ücretsiz verilir. Bu fotokopiyle çek borçlularına başvurabilir ya da kambiyo senetleri hakkındaki takip usullerine başvurabilirsin; fotokopi icra daireleri ve mahkemelerde ispat aracı olarak kullanılır. Hamilin çeklerdeki başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (Türk Ticaret Kanunu md. 814). Genel borçlarda zamanaşımı için borç zamanaşımı rehberine bak.
Karşılıksız çek yazan kişiye ne olur?
Çek karşılıksız çıkarsa çeki yazan kişi için hamilin şikâyeti üzerine her çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası verilebilir. Ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5).
- Mahkeme: Bu davalar icra mahkemesinde görülür.
- Ön ödeme, uzlaşma ve HAGB yok: Bu suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması hükümleri uygulanmaz.
- Ödenmeyen ceza: Adli para cezası ödenmezse, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeden doğrudan hapis cezasına çevrilir.
- Yasaklı olan kişi çek yazarsa: Yasağa rağmen çek düzenleyen kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (md. 7).
Etkin pişmanlık: ödersem ceza ve yasak kalkar mı?
Evet. Karşılıksız kalan çek bedelini, kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticarî işlerde temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama aşamasında dava düşer; mahkûmiyet kesinleştikten sonra ödenirse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır. Yasağın kaldırıldığı MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir (5941 sayılı Çek Kanunu md. 6).
Hamilin şikâyetten vazgeçmesi hâlinde de aynı hüküm uygulanır. Ödemede kullanılan ticari temerrüt faizinin nasıl bulunduğunu yasal faiz rehberinde anlattık. Mahkûm olan kişi cezasının tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl, yasağın konulduğu tarihten itibaren ise her hâlde on yıl geçtikten sonra yasağın kaldırılmasını isteyebilir.
Çek alırken nelere dikkat etmelisin?
- Düzenleme tarihini ve ibraz süresini yaz: Çeki aldığın gün, ödeme yerine göre 10 günlük ya da 1 aylık süreyi takvimine not al.
- Ödeme yeri ile düzenleme yerini karşılaştır: Aynı yerdeyse süre kısadır.
- Karekodlu çekse sisteme kaydet: Lehine karekodlu çek düzenlenen kişi, teslim aldığı çeki Türk Ticaret Kanunu md. 780'de belirtilen sisteme kaydetmekle yükümlüdür (5941 sayılı Çek Kanunu md. 3).
- Yasaklı kişiden dikkatli ol: Çek yasağı olan kişi çek hesabı açamaz; yasaklıyken düzenlenen çek ayrıca suçtur.
- Büyük tutarı tek çekle almaya dikkat et: Bankanın karşılıksız çekte ödemekle yükümlü olduğu tutar sınırlıdır; tutarın büyük kısmı için çeki yazan kişiye güvenmen gerekir.
Alacağını güvence altına almak için senet, kefil ve teslim belgelerini birlikte düşün: kefil olmanın riskleri ve arkadaşa borç verirken belge rehberlerine bak.