BütçoZekât kimlere düşer?
Türkiye'de Diyanet İşleri Başkanlığı'nın açıklamalarına göre zekât, temel ihtiyaçları ve borçları dışında nisap miktarı kadar ya da daha fazla birikimi olan ve bu birikimin üzerinden bir kameri yıl (yaklaşık 354 gün) geçen kişiye düşer. Üç koşulu birlikte düşün:
- Nisap: Birikimin, Diyanet'in esas aldığı ölçüye göre 80,18 gram altın değerine ulaşmalıdır.
- Temel ihtiyaç dışı olmalı: Oturduğun ev, kullandığın araba, ev eşyası ve iş aletleri hesaba girmez.
- Yıl dolmalı: Birikimin nisaba ulaştığı günden itibaren bir kameri yıl geçmelidir. Birçok kişi pratik olarak her yıl aynı günde, örneğin Ramazan ayında hesap yapar.
Mezhepler arasında bazı konularda farklı görüşler vardır; bu rehber Diyanet'in yaygın olarak bilinen görüşlerini özetler. Kendi durumuna özel sorular için Diyanet'in Alo 190 hattına ya da müftülüklere danışabilirsin.
Nisap miktarı TL olarak ne kadar?
Nisap sabit bir TL tutarı değildir; altın fiyatıyla birlikte değişir. Hesap günündeki gram altın fiyatıyla çarpman yeterlidir:
nisap (₺) = 80,18 × gram altın fiyatı
Gram altının 4.000 ₺ olduğu bir günde nisap yaklaşık 320.720 ₺ eder (fiyat örnektir). Net zekâta tabi birikimin bu tutarın altındaysa zekât düşmez; üzerindeyse tamamı üzerinden hesaplanır. Altının gram, çeyrek ve tam gibi birimlerini has altına çevirmek için altın kaç gram rehberine bakabilirsin.
Hangi varlıklar hesaba girer?
| Varlık | Zekât hesabına girer mi? |
|---|---|
| Nakit, vadesiz ve vadeli TL hesaplar | Evet |
| Döviz (dolar, avro vb.) | Evet, hesap günündeki kurla |
| Altın ve gümüş (külçe, gram, çeyrek, ziynet) | Evet; Diyanet kullanılan ziynet eşyasını da dahil eder |
| Hisse senedi ve fon | Evet, piyasa değeriyle (görüş ayrılıkları vardır) |
| Tahsil edilmesi umulan alacaklar | Evet |
| Ticari mallar ve stok | Evet, satış değeriyle |
| Oturulan ev, kullanılan araba, ev eşyası | Hayır |
| Kiraya verilen ev | Evin kendisi hayır; biriken kira geliri evet |
Birikimin başka para birimlerinde ve altında dağınık duruyorsa, hesaplamanın en zor kısmı hepsini aynı gün, aynı fiyatlarla TL'ye çevirmektir. Bunu yapan bir liste zaten net varlık hesabının kendisidir.
Borçlar düşülür mü?
Diyanet'in açıklamalarına göre zekâta tabi birikimden borçlar düşülür. Konut ya da taşıt kredisi gibi uzun vadeli borçlarda ise borcun tamamı değil, genellikle önümüzdeki bir yıl içinde ödenecek taksitlerin toplamı düşülür. Kredi kartında dönem borcun ve bir yıl içinde ödenecek taksitlerin, kişilere olan borçların ve vadesi gelmiş faturaların da hesaptan çıkarılması bu yaklaşıma uyar (borç ve alacak takibi).
Adım adım örnek zekât hesabı
Hesap günündeki fiyatlar örnek olarak alınmıştır: gram altın 4.000 ₺, dolar 41 ₺.
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Vadeli ve vadesiz hesaplar | 180.000 ₺ |
| 2.000 dolar (× 41 ₺) | 82.000 ₺ |
| 50 gram altın (× 4.000 ₺) | 200.000 ₺ |
| Hisse senetleri | 60.000 ₺ |
| Bir arkadaştaki alacak | 20.000 ₺ |
| Eksi: kart borcu ve bir yıllık kredi taksitleri | −92.000 ₺ |
| Zekâta tabi net birikim | 450.000 ₺ |
450.000 ₺, 320.720 ₺'lik nisabın üzerinde olduğu için zekât düşer. Zekât oranı kırkta bir, yani %2,5:
zekât = 450.000 × 0,025 = 11.250 ₺
Zekât, nisabı aşan kısım üzerinden değil, net birikimin tamamı üzerinden hesaplanır. Altın ya da döviz olarak vermek de mümkündür; bu durumda o varlığın kırkta biri verilir (50 gram altının kırkta biri 1,25 gram).
Zekât kime verilir, kime verilmez?
Zekât; ihtiyaç sahipleri, borcunu ödeyemeyecek durumda olanlar ve yolda kalmış kişiler gibi Kur'an'da sayılan gruplara verilir. Anne, baba, dede, nine gibi usule; çocuk ve torun gibi füruğa ve eşe zekât verilmez, çünkü bu kişilerin geçimi zaten zekâtı veren kişiye aittir. Kardeşlere, amca, dayı, hala ve teyzelere ise ihtiyaç sahibiyseler zekât verilebilir ve bu, yakınlık nedeniyle daha faziletli sayılır.
Zekât, fitre (fıtır sadakası) ile karıştırılmamalıdır. Fitre, Ramazan ayında nisap miktarı birikimi olan kişilerin kendileri ve bakmakla yükümlü oldukları her kişi için verdiği sadakadır; tutarı her yıl Diyanet tarafından açıklanır ve zekâttan ayrı hesaplanır.
Zekâtı ve bağışı bütçeye yerleştirmek
Zekât ve düzenli bağışlar tek seferde verildiğinde, özellikle Ramazan ayında bütçeyi zorlayabilir. İki pratik yol vardır:
- Aylık ayırmak: Geçen yılın zekâtını on ikiye bölüp her ay ayrı bir hesaba ya da birikim hedefine aktarırsan, hesap günü geldiğinde para hazır olur. 11.250 ₺'lik bir zekât için ayda yaklaşık 940 ₺ yeterlidir.
- Sabit bir bağış oranı: Birçok kişi zekâttan ayrı olarak gelirinin belirli bir yüzdesini, örneğin %1 ile %3'ünü, düzenli bağışa ayırır. Bunu aylık bütçede kira ve faturalar gibi sabit bir kalem olarak yazmak, bağışı "ay sonunda para kalırsa" durumundan çıkarır (aylık bütçe nasıl yapılır?).
Bağışlarda vergi indirimi
Gelir vergisi beyannamesi veren kişiler; kamu kurumlarına, belediyelere, kamu yararına çalışan derneklere ve Cumhurbaşkanınca vergi muafiyeti tanınmış vakıflara yaptıkları belgeli bağışları, beyan ettikleri gelirin %5'ine kadar (kalkınmada öncelikli yörelerde %10'una kadar) matrahtan indirebilir. Genel hayata etkili afetler için AFAD aracılığıyla yapılan bağışların ise tamamı indirilebilir. Bu indirim yalnızca beyanname verenler için geçerlidir; maaşı yalnızca stopajla vergilendirilen çalışanlar bu yoldan yararlanamaz. Bağışını banka yoluyla yapıp makbuzunu saklamak, hem indirim için hem de kendi kaydın için önemlidir.
Sahte bağış kampanyalarına dikkat
Deprem, sel gibi afetlerden sonra ve Ramazan ayında sosyal medyada ve mesajlaşma uygulamalarında sahte yardım kampanyaları çoğalır. Türkiye'de izinsiz yardım toplamak yasaktır. Bağış yapmadan önce:
- Kurumun resmi internet sitesine bağlantıya tıklamadan, adresi kendin yazarak gir.
- Kişisel hesaplara "acil" diye istenen paralardan, özellikle kripto para ve hediye kartı isteklerinden kaçın.
- Kurumun dernek ya da vakıf kaydını ve bağış makbuzu verip vermediğini kontrol et.
Paranı hedef alan diğer yöntemler için sahte yatırım dolandırıcılığı rehberine bakabilirsin.