BütçoSözleşmedeki haksız şart geçerli midir?
Hayır; tüketiciyle akdedilen sözleşmelerdeki haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür, yani imzalamış olsan bile sana karşı ileri sürülemez. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun md. 5'e göre sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Sözleşmeyi düzenleyen taraf da "bu şartlar olmasaydı sözleşmeyi yapmazdım" diyemez.
Bu kural, ticari ya da mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişi olan tüketici için geçerlidir; yazılı ya da sözlü her türlü tüketici sözleşmesi kapsamdadır (Haksız Şartlar Yönetmeliği md. 4). Kanun ve izinle faaliyet gösteren kuruluşların hazırladığı sözleşmelere de niteliklerine bakılmaksızın uygulanır (6502 md. 5).
Bir şartın haksız sayılması için ne gerekir?
İki unsurun birlikte bulunması gerekir: şartın seninle müzakere edilmeden sözleşmeye konması ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde senin aleyhine dengesizlik yaratması. Yönetmelik md. 5 bu iki unsuru "bir arada bulunması gerekir" diye yazar.
- Standart sözleşme: Şart önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer aldığı için sen içeriğine etki edemediysen müzakere edilmemiş sayılır (md. 5/3).
- İspat yükü: Düzenleyen taraf "bu şartı seninle ayrıca görüştük" diyorsa bunu o ispatlamak zorundadır.
- Tek maddenin müzakere edilmesi: Sözleşme bütün olarak standart ise, içindeki bir şartın bir kısmının görüşülmüş olması sözleşmenin kalanına kuralın uygulanmasını engellemez.
- Zamanlama: Şartın haksızlığı sözleşmenin kurulduğu ana göre, mal ya da hizmetin niteliği ve sözleşmenin diğer hükümleri de dikkate alınarak değerlendirilir (md. 5/6).
Hangi şartlar haksız sayılır?
Yönetmelik ekindeki liste, haksız sayılan şartlara örnekler verir; liste sınırlayıcı değildir, yani listede olmayan bir şart da haksız olabilir. Yönetmelik md. 5/4'e göre ekteki listede sayılan şartlar haksız kabul edilir. Aşağıdaki tablo listeden seçilmiş sık karşılaşılan örnekleri sade dille özetler. Liste, yönetmeliğin Resmî Gazetede yayımlanan metnine göredir; sonradan değişiklik olup olmadığını mevzuat.gov.tr'den kontrol et.
| Haksız sayılan şart (Yönetmelik Ek-1) | Günlük hayatta nasıl görünebilir (örnek) |
|---|---|
| Satıcının ihmaliyle doğan can ya da mal zararında sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan şart | "Her türlü zarardan müşteri sorumludur" |
| Ayıplı ya da eksik ifada tüketicinin yasal haklarını ortadan kaldıran veya ölçüsüz sınırlayan şart | "Arızalı çıkan üründe tamir, değişim ya da bedel iadesi yapılmaz" |
| Tüketici vazgeçerse ödediğini tutan, satıcı vazgeçerse tüketiciye benzer bir tazminat vermeyen şart | Vazgeçtiğinde kaporanın tamamı satıcıda kalır, satıcı vazgeçince bir karşılığı yoktur |
| Yükümlülüğünü yerine getirmeyen tüketiciden orantısız yüksek tazminat isteyen şart | Küçük bir gecikmede çok yüksek cezai şart |
| Satıcıya keyfi fesih hakkı veren, tüketiciye aynı hakkı vermeyen şart | "Şirket sözleşmeyi dilediği zaman feshedebilir" |
| Belirli süreli sözleşmenin belirlenen süre kadar uzayacağı şartı | Bir yıllık üyeliğin kendiliğinden bir yıl daha yenilenmesi |
| Sözleşme şartlarını haklı sebep olmadan tek taraflı değiştirmeye imkân veren şart | "Şirket tarifeyi ve koşulları dilediği gibi değiştirebilir" |
| Fiyatı ifa anında belirleyen ya da yükselten, fiyat çok artsa da tüketiciye dönme hakkı vermeyen şart | "Fiyat teslim günündeki liste fiyatıdır" |
| Tüketicinin mahkemeye gitme ya da başvuru yolunu kaldıran veya ölçüsüz sınırlayan şart | Yasada olmayan bir hakeme gitmeyi zorunlu kılan veya ispat yükünü tüketiciye yükleyen madde |
Tablodaki sağ sütun anlaşılmasını kolaylaştıran örnektir; kanundaki gerçek ifade değildir. Bir şartın tam olarak hangi bende girdiğini yönetmeliğin ekindeki liste belirler. Cezai şart maddeleri için ayrıca cezai şart rehberine bak. Aboneliklerde otomatik uzatma 6502 md. 52/3'te de yasaklanmıştır: belirli süreli abonelik sözleşmelerine sözleşmenin belirlenen süre kadar uzayacağına ilişkin hükümler konamaz.
Haksız şart kuralının istisnaları ve sınırı nedir?
Listedeki bazı bentler için istisnalar vardır. Yönetmelik Ek-1'in ikinci fıkrasına göre, tüketicinin derhâl haberdar edilmesi şartıyla finansal hizmet ifa edenler önemli bir sebep varsa belirsiz süreli sözleşmeyi tek taraflı ve süre vermeksizin feshetme hakkını sözleşmeye koyabilir. İlgili mevzuatta aksine hüküm yoksa ve fiyat değişikliği yöntemi sözleşmede açıkça belirlenmişse fiyat endeksi hükümlerine yer verilebilir. Fiyatı borsa kotasyonuna veya endeksine ya da kur oynamalarına bağlı olarak değişen finansal araçlar ile yabancı para alım satımı ve uluslararası para havalesi sözleşmelerine de ilgili üç bent uygulanmaz.
Bir de önemli bir sınır var: şartlar açık ve anlaşılır bir dille yazılmışsa, asıl edim yükümlülükleri arasındaki ve malın piyasa değeri ile sözleşmedeki fiyat arasındaki dengeye ilişkin bir haksızlık değerlendirmesi yapılamaz (6502 md. 5/7). Yani "fiyat pahalı" tek başına haksız şart değildir; haksızlık, fiyat dışındaki şartlarda aranır.
Anlaşılmayan ya da çelişkili madde kimin lehine yorumlanır?
Senin lehine yorumlanır. Sözleşme şartları yazılıysa tüketicinin anlayabileceği açık ve anlaşılır bir dille yazılmış olmalıdır; bir hüküm açık değilse ya da birden çok anlama geliyorsa tüketicinin lehine yorumlanır (6502 md. 5/4; Yönetmelik md. 6/3). Bu yüzden sözleşmede küçük puntoyla yazılmış ya da iki türlü okunabilen bir maddeyi ilk karşına çıktığında yazılı olarak sormak ve cevabı saklamak işine yarar.
- İmzalamadan önce: Maddeleri okurken "bu şart sadece bana mı yük getiriyor?" diye bak. Fesih, cezai şart, fiyat değişikliği ve otomatik yenileme maddelerine özellikle dikkat et.
- Sözlü vaatleri yazıya geçir: Satıcının sözlü söylediği ama yazıya dökülmeyen bir şeyi ispatlaman gerekebilir; kampanya ve teslim koşullarını e-postayla ya da mesajla teyit ettir.
- Kopya iste: Sözleşmenin imzalı bir nüshasını ve eklerini mutlaka al.
Haksız şartla karşılaşırsan ne yaparsın?
Önce yazılı olarak şartın geçersiz olduğunu bildir, ardından uyuşmazlığın değerine göre tüketici hakem heyetine ya da tüketici mahkemesine başvur. Tüketici hakem heyetine başvurunun parasal sınırı her yıl yeniden değerleme oranıyla artar (6502 md. 68); güncel sınırı ve başvuru adımlarını tüketici hakem heyeti rehberinde bulabilirsin.
- Yazılı itiraz: Hangi maddenin haksız şart olduğunu, neden geçersiz saydığını yaz ve sözleşmeyi düzenleyene (e-posta, noter ya da kayıtlı yolla) gönder.
- Hakem heyeti: Uyuşmazlığın değeri hakem heyetinin sınırının altındaysa başvuru zorunludur; bu sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda başvuru yapılamaz (md. 68).
- Mahkeme: Hakem heyeti kapsamı dışındaki tüketici davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; hakem heyetinin görev alanındaki uyuşmazlıklarda ve kanunda sayılan diğer istisnalarda bu şart aranmaz (md. 73/A). Tüketici davaları tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir (md. 73/5).
- Bakanlık denetimi: Genel olarak kullanılan sözleşmelerdeki haksız şartların çıkarılması için Ticaret Bakanlığı tedbir alır (md. 5/8). Yönetmeliğe göre Bakanlık haksız şartı tespit ederse sözleşmeyi düzenleyene şartı metinden çıkarması için otuz gün (gerekirse doksan güne kadar) süre verir (Yönetmelik md. 8).