BütçoToprağın altından eski bir şey çıkarsa ne yapmalısın?
İlk iş kazmayı bırakmak ve bulduğunu en geç üç gün içinde resmî makama bildirmektir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu md. 4'e göre kültür varlığını bulan ya da arazisinde böyle bir varlık olduğunu öğrenen herkes bunu en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara, diğer yerlerde mülki amire (kaymakamlık ya da valilik) bildirmek zorundadır.
- Dur: Çevreyi kazmaya devam etme; eserin bulunduğu yer, bilim insanları için eserin kendisi kadar değerlidir.
- Temizleme, parçalama: Sikkeyi parlatmak, toprağı kazımak ya da kırık parçaları yapıştırmak değerini düşürür.
- Kayıt al: Bulduğun yerin fotoğrafını çek, konumu kaydet, bulduğun gün ve saati not et.
- Bildir: Müze müdürlüğüne, muhtara ya da kaymakamlığa git; bildirimini yazılı yap ve teslim ettiğin eşyanın listesini gösteren bir tutanak ya da evrak numarası iste.
Üç günlük süre, ikramiye hakkının da şartıdır. Bildirmeyi geciktirmek hem bu hakkı kaybettirir hem de suç sorumluluğu doğurabilir.
Define ile tarihî eser arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Uzun zaman önce gömülmüş, sahibi artık bulunmayan değerli bir şey hukukta definedir; ama bilimsel ya da tarihî değeri varsa kültür varlığı sayılır ve özel kanuna tabi olur. Toprağın altından çıkan eski sikke, heykel, kandil, mezar taşı ya da süs eşyası çoğu zaman ikinci gruptadır.
| Define (Medeni Kanun md. 772) | Kültür varlığı (2863 sayılı Kanun) | |
|---|---|---|
| Örnek | Yakın dönemde gömülmüş, tarihî değeri olmayan altın ya da para | Antik sikke, heykel, seramik, tarihî takı |
| Kimin olur? | Bulunduğu taşınmazın ya da eşyanın sahibinin | Devletin korumasındadır; Bakanlık sınıflandırır, gerekenleri müzeye alır |
| Bulanın hakkı | Değerinin yarısını aşmamak üzere uygun bir ödül isteyebilir | Zamanında bildirirse Kanun md. 64'teki ikramiye |
| Bildirim | Bulunduğu yerin sahibine | Üç gün içinde müze, muhtar ya da mülki amire |
Bulduğun şeyin hangisi olduğuna sen değil, müze uzmanları karar verir. Emin değilsen kültür varlığıymış gibi davran ve bildir; yolda bulunan para ve cüzdan için geçerli kuralları yolda para ya da cüzdan bulmak rehberinde anlattık.
Tarihî eser bulana ikramiye ne kadar verilir?
İkramiye, Kültür ve Turizm Bakanlığının belirlediği değer üzerinden ve eserin nerede bulunduğuna göre hesaplanır. Kanun md. 64'e göre ikramiyeyi yalnızca eseri md. 4'teki süre içinde bildirenler alır.
| Eser nerede bulundu? | İkramiye | Örnek: Bakanlık değeri 200.000 ₺ |
|---|---|---|
| Başkasının arazisinde | Değerin %80'i, bulan ile arazi sahibi arasında yarı yarıya | 160.000 ₺: bulana 80.000 ₺, arazi sahibine 80.000 ₺ |
| Devlete ait arazide | Değerin %40'ı bulana | 80.000 ₺ bulana |
| Kendi arazinde | Md. 64'teki ikramiye yerine Kanunun 24 ve 25. maddeleri uygulanır | Bakanlık müzeye alınacak eseri değerini ödeyerek satın alabilir |
Tablodaki 200.000 ₺ yalnızca örnektir; değeri bulan kişi değil, Bakanlık belirler. Eserin piyasada "kaç para edeceğini" sorup satmaya çalışmak, yasal ikramiyeden çok daha ağır bir bedelle sonuçlanabilir.
Bulduğun eseri saklarsan ya da satarsan ne olur?
Bildirmeden saklamak da satmak da suçtur. Kanun md. 67'ye göre bildirim yükümlülüğüne mazeretsiz ve bilerek aykırı davranan kişi altı aydan üç yıla kadar hapis cezası alır. Bildirimi yapılmamış bir kültür varlığını satışa çıkaran, satan, veren, satın alan ya da kabul eden kişi için ceza iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır.
Bu yüzden "dededen kalma" denilen bir sikkeyi internette ilana koymak, bir kuyumcuya ya da tanıdığa satmak, hatta bir başkasından belgesiz "antika" satın almak da risklidir. Eski paraların koleksiyonda hangi durumda serbestçe alınıp satıldığını hatalı basım ve eski para rehberinde ayrıca anlattık: Cumhuriyet dönemi paraları ile antik sikkeler aynı kurallara tabi değildir.
Define aramak suç mu?
İzinle define aramak suç değildir; kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı ya da sondaj yapmak ise suçtur. Kanun md. 50'ye göre define aramak isteyenlere Kültür ve Turizm Bakanlığı izin verebilir; ancak korunması gereken taşınmazlarda, tescilli sit alanlarında ve mezarlıklarda define arama izni verilmez.
- İzinsiz kazı: Md. 74'e göre kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı ya da sondaj yapan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır.
- Korunan alan dışı: Kazı yapılan yer sit alanı ya da korunması gereken bir yer değilse ceza üçte bir oranında indirilir; yani "kendi bahçem" demek suçu ortadan kaldırmaz.
- Dedektör: Kendi arazinde bile izin almadan dedektörle tarayıp kazmak bu kapsamda soruşturmaya konu olabilir. Hobi amaçlı kullanmadan önce güncel kuralları il kültür ve turizm müdürlüğünden öğren.
"Define haritası" ve sahte altın tuzağına nasıl düşmezsin?
Define üzerine para isteyen her teklif büyük olasılıkla bir dolandırıcılıktır: "kesin yerini biliyorum, kazı masrafına ortak ol", "dedemden kalma define haritası", "tarladan çıkan altın sikkeleri yarı fiyatına veriyorum" gibi.
- Gerçek bir kültür varlığını satın almak md. 67'ye göre suçtur; satıcı gerçekten eser satıyorsa sen de suça ortak olursun.
- Sahte sikke ve altın satışında paranı geri istemek için gideceğin bir resmî yol pratikte yoktur; çünkü işlemin kendisi yasa dışıdır.
- Kazı masrafı, ekipman ya da "kâhin" ücreti için ödenen para da geri gelmez.
Hızlı zenginlik vaat eden benzer teklifleri sahte yatırım dolandırıcılığı rehberinde anlattık; mantık aynıdır.
Arsanda ya da tarlanda tarihî kalıntı çıkarsa ne olur?
Arsanda kalıntı çıkması arazinin kullanımını ve değerini doğrudan etkileyebilir: Bildirim üzerine müze inceleme yapar, alan koruma altına alınırsa yapılaşma ve kazı izne bağlanır. Bu yüzden kalıntı çıktığında inşaatı ya da kazıyı durdurup bildirmek, sonradan çıkacak bir yıkım ya da ceza riskinden çok daha ucuzdur.
Arsa ya da tarla almadan önce tapuda şerh, imar durumu ve sit alanı kaydını kontrol etmenin yollarını hisseli tarla ve hobi bahçesi rehberinde anlattık.