Yırtık para geçer mi? Hasarlı, yanmış ve sahte para nerede, nasıl değiştirilir?

Yırtık para geçer mi?

Yırtık, kirli ya da yıpranmış bir banknot değerini kaybetmez; değeri belirlenebiliyorsa Merkez Bankası şubelerinde ve bankalar aracılığıyla yazılı değeri üzerinden yenisiyle değiştirilir. Bunu Merkez Bankası ile Maliye Bakanlığı'nın birlikte belirlediği hasarlı banknot değişimi yönetmeliği düzenler. Tedavülden kalkmış eski TL ve YTL banknotlar ise artık değiştirilmez; koleksiyon değerlerini hatalı basım ve eski paralar rehberinde anlattık.

Gündelik alışverişte durum farklıdır: Bakkal, market ya da taksici yırtık ya da bantlı bir banknotu almak istemeyebilir; çünkü aynı parayı kendisi de bankaya götürüp değiştirmek zorunda kalır. Tartışmak yerine banknotu bankada değiştirmek en hızlı yoldur. Yırtık ya da bantlı bir banknotu ATM'ye yatırmaya çalışma; makine kabul etmeyebilir ve işlem takılabilir. Böyle bir durumda ne yapacağını ATM para vermedi ya da kartı yuttu rehberinde anlattık.

Yarısı yırtık para kaç lira eder?

Hasarlı bir banknotun ne kadar edeceğini, yüzeyinin ne kadarının eksik olduğu belirler. Yönetmeliğe göre tek parçadan oluşan banknotlarda kural şöyledir:

Değişim başa baş yapılır: kabul edilen banknotun karşılığı kesintisiz ödenir. Köşesi kopmuş ya da ortadan yırtılıp iki parçası da elinde olan bir banknot, eksik yüzeyi yarıdan az olduğu için çoğu zaman tam değeriyle değişir. Sorun, parçalardan biri kaybolduğunda başlar.

Yırtık para hangi bankada değiştirilir?

Hasarlı banknotu en kolay Merkez Bankası şubelerinde ve Ziraat Bankası şubelerinde değiştirirsin; diğer bankaların şubeleri de yönetmelik çerçevesinde aracılık edebilir, ama uygulama şubeden şubeye değişebildiği için gitmeden önce sormak zaman kazandırır.

1. Banknotu ve elindeki bütün parçalarını yanına al; parçaları ayrı ayrı kaybetmemek için bir zarfa koy.
2. Gişede hasarlı banknot değişimi istediğini söyle. Görevli eksik yüzeyi değerlendirir ve tabloya göre ödeme yapar.
3. Durum açıksa değişim genellikle hemen yapılır. Tereddüt edilen banknotlar için aşağıdaki inceleme süreci işler.

Kimliğini yanında bulundur; özellikle yüklü miktarda hasarlı para getirdiğinde banka, paranın nereden geldiğini sorabilir.

Yanmış, boyalı ya da parçalara ayrılmış para ne olur?

Değeri gişede kesin olarak belirlenemeyen banknotlar, makbuz karşılığında senden alınır ve incelenmek üzere Merkez Bankası İdare Merkezi'ndeki Banknot İnceleme Komisyonu'na gönderilir. Yönetmeliğe göre bu yola giden başlıca durumlar şunlardır:

• Yanmış banknot: Elden ele geçemeyecek ölçüde tamamen ya da kısmen yanmış paralar.
• Birden çok parça: Aynı banknota ait olduğu ileri sürülen birden fazla parça.
• Sahtelik şüphesi: Sahte olabileceğinden şüphe edilen banknotlar.

Komisyonun incelemesi gişedeki değişimden uzun sürer; makbuzu sonuç gelene kadar sakla. Yanmış parayı toplarken külü ve kömürleşmiş parçaları dağıtmadan bir kutuya koymak, banknotun tanınmasını kolaylaştırır.

Boyalı paraya ayrıca dikkat: ATM ve para taşıma kasalarındaki güvenlik sistemleri, zorla açılmaya çalışıldığında paraları kalıcı bir mürekkeple boyar. Böyle lekeli bir banknot eline geçtiyse banka paranın kaynağını sorabilir ve incelemeye gönderebilir. Üstüne kahve ya da boya dökülmüş bir banknot ise değeri okunabildiği sürece tam değeriyle değişir.

Sahte para eline geçerse ne yapmalısın?

Sahte olduğunu fark ettiğin parayı harcama; bankaya ya da en yakın polis merkezine teslim et. Türk Ceza Kanunu'na göre sahte parayı bilmeden alıp, sahte olduğunu öğrendikten sonra tedavüle süren kişiye üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir. Yani "bana da böyle geldi" diyerek parayı başkasına vermek, seni de suçlu yapar.

1. Parayı nereden, kimden ve ne zaman aldığını not et; fiş, dekont ya da kamera kaydı varsa sakla.
2. Banknotu katlamadan, olabildiğince az elleyerek bir zarfa koy.
3. Bankaya ya da polise teslim ederken tutanak tutulmasını iste ve bir örneğini al.

Sahte olduğu anlaşılan banknotun karşılığı sana ödenmez; zararını ancak parayı sana veren kişiden isteyebilirsin. Bu yüzden asıl koruma, parayı alırken kontrol etmektir. İkinci el satışta elden alınan yüklü nakit sahte de çıkabilir; büyük tutarlı satışlarda sahte dekont ve kapora dolandırıcılığı rehberindeki önlemlere de bak.

Sahte para nasıl anlaşılır?

Sahte parayı anlamanın en pratik yolu banknota dokunmak, ışığa tutup bakmak ve eğip hareket ettirmektir; tek bir özelliğe değil, birkaçına birden bak.

• Dokun: Gerçek banknotun kâğıdı kendine has, sert ve hışırtılıdır. Bazı yazı ve şekillerde parmakla hissedilen kabartma vardır; sahte para genellikle düz ve kaygandır.
• Işığa tut: Filigran (ışığa tutunca görünen portre ve değer rakamı) ile güvenlik şeridi belirginleşmelidir. Bu öğeler sahte parada çoğu zaman yüzeye basılmış gibi durur ya da hiç görünmez.
• Eğ: Banknotu eğdiğinde renk ya da görüntü değiştiren alanlara bak. Sahte banknotta bu geçişler ya hiç yoktur ya da sönüktür.
• Karşılaştır: Şüphelendiğin banknotu cebindeki aynı değerde başka bir banknotla yan yana koy; renk, boyut ve baskı netliğindeki fark çoğu zaman hemen göze çarpar.

Banknot serilerinin ayrıntılı güvenlik özellikleri Merkez Bankası'nın sitesinde değer değer anlatılır; en çok taklit edilen yüksek değerli banknotlarda bu sayfaya bir kez göz atmak işini kolaylaştırır.

Yırtık dolar ya da euro bozdurulur mu?

Bu rehberdeki değişim kuralı yalnızca Türk lirası banknotlar içindir; yırtık ya da hasarlı dolar ve euroyu Türkiye'de bir bankanın ya da döviz bürosunun alma zorunluluğu yoktur. Birçoğu hasarlı dövizi hiç almaz ya da yüksek bir kesintiyle alır.

Yabancı banknotun asıl değişimi, onu basan merkez bankasının kurallarına göre yapılır. Bu yüzden yurt dışına çıkarken ya da döviz biriktirirken yırtık, yazılı ya da çok yıpranmış banknotu bozdururken kabul etme. Döviz birikimini nasıl takip edeceğini dolar ve euro birikimi takibi rehberinde anlattık.