BütçoSTT ile TETT arasındaki fark nedir?
Son tüketim tarihi (STT), güvenlik için konan tarihtir; tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT) ise kalite içindir. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'ne göre mikrobiyolojik açıdan kolay bozulan ve kısa sürede sağlık için tehlike oluşturabilecek gıdalarda son tüketim tarihi, diğer gıdalarda tavsiye edilen tüketim tarihi yazılır.
- Son tüketim tarihi (STT): Bu tarihten sonra ürün güvenilir kabul edilmez. Etikette "Son tüketim tarihi" ifadesiyle birlikte yazılır.
- Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT): Ürünün uygun koşullarda saklandığında tadını, kokusunu, dokusunu koruduğu süredir. Bu tarih geçince ürün kendiliğinden zararlı hale gelmez; yalnızca üreticinin kalite güvencesi sona erer.
Günlük dilde ikisine birden "son kullanma tarihi" denir; bu karışıklık hem sağlık riskine hem de gereksiz yere çöpe giden paraya yol açar.
Hangi üründe hangi tarih yazar?
Kısa sürede bozulan soğuk zincir ürünlerinde genellikle STT, raf ömrü uzun kuru ve kapalı ürünlerde genellikle TETT yazar. Kesin olan, ambalajdaki ifadedir; aşağıdaki tablo yalnızca yaygın örnekleri gösterir.
| Ürün | Etikette çoğunlukla | Tarih geçince |
|---|---|---|
| Taze et, tavuk, kıyma, balık | STT | Tüketme |
| Pastörize süt, taze peynir, hazır salata | STT | Tüketme |
| Uzun ömürlü (UHT) süt, konserve | TETT | Ambalaj sağlam ve görünüş normalse kalite kontrolü yap |
| Makarna, pirinç, bakliyat, un | TETT | Böceklenme, koku ve nem kontrolü yap |
| Bisküvi, cips, çikolata | TETT | Bayatlamış, yağı acımış olabilir |
| Yumurta | TETT | Kırık ve kokulu olanı ayır |
Yumurta için 2025'te yapılan düzenlemeyle etikette son tüketim tarihi yerine tavsiye edilen tüketim tarihi yazılmasına geçilmiştir; amaç, hâlâ güvenilir olan yumurtaların tarih yüzünden çöpe gitmesini önlemektir.
Tarihi geçmiş ürün yenir mi?
STT'si geçmiş ürün yenmez; TETT'si geçmiş ürün ise bozulmamışsa yenebilir. STT'de ürün dışarıdan normal görünse bile gözle ya da kokuyla anlaşılamayan bir mikrobiyolojik risk olabilir; bu yüzden "bir gün geçti, bir şey olmaz" diye düşünme.
TETT'si geçmiş bir ürünü tüketmeden önce şunlara bak:
- Ambalaj: Şişmiş, paslanmış, ezik, delik ya da sızdıran ambalajdaki ürünü tüketme. Şişmiş konserveyi açma ve tüketme.
- Saklama: Ürün etiketteki koşullarda (serin ve kuru yer, buzdolabı) saklandı mı? Açıldıktan sonra geçen süre de etiketteki "açıldıktan sonra ... gün içinde tüketin" uyarısına göre hesaplanır.
- Görünüş, koku, tat: Küf, renk değişimi, ekşime, acıma ya da tuhaf koku varsa at.
Bebek maması, özel tıbbi amaçlı gıdalar ve hassas kişiler (hamileler, yaşlılar, bağışıklığı zayıf olanlar) için temkinli ol; tereddüt ettiğin ürünü tüketme.
Market tarihi geçmiş ürün satabilir mi?
STT'si geçmiş ürünü satmak yasaktır; TETT'si geçmiş ürün ise belirli şartlarla satılabilir. 5996 sayılı Kanun'a göre güvenilir olmayan gıda piyasaya sunulamaz ve son tüketim tarihi geçmiş gıda bu kapsamdadır.
Yönetmeliğe göre tavsiye edilen tüketim tarihi geçmiş gıda; güvenilir olması, tat, koku ve görünüşünde bozulma olmaması şartıyla piyasada bulunabilir. Ürünün tüketime uygun olup olmadığını doğrulamak gıda işletmecisinin sorumluluğundadır. Bakanlık uygulamasında bu ürünlerin diğer ürünlerden ayrılarak ve tüketiciye tarihin geçtiği açıkça bildirilerek satılması beklenir. Yani raftaki "tarihi geçmiş, indirimli" köşesi kendi başına kural ihlali değildir; ama STT'si geçmiş bir ürün orada da satılamaz.
Tarihi geçmiş ürün aldıysan ne yapmalısın?
Satıcıya fişle başvur ve değişim ya da para iadesi iste; STT'si geçmiş ürün ayıplı maldır. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, ayıplı malda sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değişim haklarını tanır; gıdada en pratik olanı iade ya da değişimdir.
- Kanıtı sakla: Ürünün, etiketteki tarihin ve fişin fotoğrafını çek; ürünü atma.
- Satıcı kabul etmezse: Parasal sınırın altındaki uyuşmazlıkta tüketici hakem heyetine başvurabilirsin (tüketici hakem heyeti başvurusu).
- Gıda denetimine bildir: STT'si geçmiş ürün satışını Tarım ve Orman Bakanlığı'nın ALO 174 Gıda Hattı'na bildirebilirsin; bu bir halk sağlığı konusudur ve denetim tetikler.
Online market siparişinde de aynı haklar geçerlidir; teslimatta tarihleri kontrol edip sorunlu ürünü hemen bildirmek işini kolaylaştırır.
Etiket karışıklığı israfa nasıl dönüşür?
TETT'si geçti diye atılan her ürün, hiç kullanılmadan çöpe giden paradır. Haftalık atılan miktarı yıla yaydığında rakam büyür:
yıllık israf = haftada atılan gıdanın değeri × 52
Örnek (rakamlar örnektir): Haftada 250 ₺'lik ürün (yarım paket peynir, birkaç yoğurt, bayatlayan ekmek ve açılıp unutulan bir sos) çöpe gidiyorsa yılda 250 × 52 = 13.000 ₺ eder. Bunun bir kısmı gerçekten bozulmuş ürünse de bir kısmı yalnızca TETT'si geçtiği için atılmış olabilir.
İsrafı azaltmak için:
- Önce gireni önce tüket: Yeni aldığını dolabın arkasına, tarihi yakın olanı öne koy.
- Alışverişte tarihe bak: STT'si iki gün sonra dolan ürünü, iki günde tüketmeyeceksen indirimli olsa da alma.
- Dondur: Ekmek, kıyma ve pişmiş yemeği STT'si dolmadan dondurursan ömrü uzar.
- Atılanı not et: Bir ay boyunca neyi attığını yaz; bir sonraki alışverişte o üründen daha az al.
Haftalık plan ve liste ile mutfak bütçesini düşürmenin diğer yollarını market alışverişinde tasarruf rehberinde, kışlık ve evde yapılan ürünlerin hesabını evde salça yapmak rehberinde anlattık.