BütçoEvde salça yapmak gerçekten ucuz mu?
Evde salça yapmak, domatesi ve biberi sezonun en ucuz haftalarında toplu aldığında genellikle hazır salçadan ucuza gelir; fiyat yüksekken ya da hammadde perakende alındığında fark kapanabilir. Kararı verdiren şey hammaddenin kilo fiyatı ve kaç kilodan kaç kilo salça çıktığıdır.
Ev yapımının asıl avantajı çoğu zaman yalnızca para değildir: içine ne girdiğini bilirsin, tuz oranını sen ayarlarsın. Ama hesap yaparken bu avantajları değil, gerçek masrafları yan yana koymak gerekir; aksi halde "evde yaptık, bedavaya geldi" yanılgısına düşülür.
1 kg salça için kaç kg domates gerekir?
Ev usulü 1 kg domates salçası için genellikle 5 ile 8 kg domates gerekir. Domatesin büyük kısmı sudur; salça ne kadar koyu kıvamda bırakılırsa ve domates ne kadar sulu olursa oran o kadar yükselir. Salçalık (etli, az sulu) domates kullanmak aynı miktardan daha çok salça çıkarır.
Biber salçasında oran domatese yakındır ama biberin cinsine ve etli olmasına göre değişir. En güvenilir rakam, kendi yaptığın bir partide tarttığın rakamdır: bu yıl girdiğin ve çıkan kiloyu bir yere yaz, gelecek yıl hesabın tahmin değil gerçek veri olur.
Ev yapımı salçanın kilo maliyeti nasıl hesaplanır?
Ev yapımı salçanın kilo maliyeti, tüm masrafların toplamının çıkan salça kilosuna bölünmesiyle bulunur:
kilo maliyeti = (hammadde + tuz + kavanoz + enerji) ÷ çıkan salça (kg)
Örnek hesap (rakamlar örnektir, kendi pazar fiyatınla değiştir): 35 kg salçalık domatesi kilosu 25 ₺'den aldın ve 7'ye 1 oranla 5 kg salça çıktı.
| Kalem | Hesap | Tutar |
|---|---|---|
| Domates | 35 kg × 25 ₺ | 875 ₺ |
| Tuz | yaklaşık 1 kg | 30 ₺ |
| Kavanoz ve kapak | 5 yeni kavanoz × 25 ₺ (eskisi varsa 0) | 125 ₺ |
| Enerji | ocakta kaynatma (güneşte kurutursan yok denecek kadar az) | 20 ₺ |
| Toplam | 1.050 ₺ | |
| Kilo maliyeti | 1.050 ₺ ÷ 5 kg | 210 ₺ |
Karşılaştırma için marketteki salçanın raf etiketinde yazan kilo fiyatına (birim fiyat) bak; paketin fiyatına değil. Hazır salçanın kilo fiyatı 210 ₺'nin üstündeyse ev yapımı bu örnekte ucuzdur. Domatesin kilosu 40 ₺'ye çıktığında aynı hesap 1.575 ₺ ve kilo başına 315 ₺ eder; yani pazar fiyatı sonucu tek başına tersine çevirebilir.
Hesaba hangi gizli masraflar girmeli?
Ev yapımının hesabına emek, kavanoz, saklama ve bozulma payı da girmelidir; çoğu karşılaştırma yalnızca hammaddeye bakıp yanılır.
- Emek ve zaman: Yıkama, doğrama, sıkma ve kaynatma bir günü rahatça alır. Bunu bir hobi ve aile etkinliği olarak görüyorsan sorun yok; ama "evde yapınca ucuz" derken bu saatleri sıfır saymış olursun.
- Kavanoz: Eski kavanozları kullanırsan maliyet düşer; her yıl yenisini alıyorsan küçük partilerde kavanozun kilo maliyetine etkisi büyür.
- Enerji: Saatlerce kaynayan büyük bir tencere, fırında kurutma ya da derin dondurucuda aylarca saklama faturaya yansır. Bir cihazın aylık tüketimini nasıl hesaplayacağını cihazların elektrik tüketimi rehberinde anlattık.
- Bozulma payı: Küflenen bir kavanoz ya da yumuşayan bir turşu bidonu, o partinin kâr hesabını siler. İlk yılında yapan biri için küçük bir pay ayırmak gerçekçidir.
Turşu, tarhana ve kışlık dondurmak: hangisi ne kazandırır?
Kışlık hazırlıkların hepsi aynı derecede tasarruf ettirmez; en çok kazandıranlar, hazır hali pahalı ve hammaddesi sezonda ucuz olanlardır. Aşağıdaki tablo genel bir karşılaştırmadır; kendi şehrindeki fiyatlarla yukarıdaki formülü kullanarak kontrol et.
| Hazırlık | Başlıca masraf | Dikkat edilecek |
|---|---|---|
| Domates ve biber salçası | Hammadde (kilo başına çok domates gider) | Pazar fiyatı sonucu belirler; sezon sonunu bekle |
| Turşu | Sebze, sirke, tuz, bidon | Hammadde oranı düşük olduğu için çoğu zaman ucuz kalır; bozulma payı önemli |
| Tarhana ve erişte | Un, yoğurt, sebze, kurutma | Kurutma alanı ve zaman ister; fırında kurutmak enerji ekler |
| Sebze dondurmak | Sebze, poşet, derin dondurucu elektriği | Yalnızca dondurucu zaten çalışıyorsa ucuzdur; sırf bunun için dondurucu almak hesabı bozar |
| Reçel | Meyve ve şeker | Şeker fiyatı yüksekse fark daralır |
Ev yapımı konservelerde (özellikle asitliği düşük fasulye, bezelye gibi sebzelerde) güvenli sterilizasyon yöntemine uymak gerekir. Kapağı kabarmış, kokusu ya da görüntüsü değişmiş kavanozu tatmadan at; tasarruf, sağlıkla ödenecek bir bedele değmez.
Kışlık alışverişi bütçeye nasıl yerleştirirsin?
Kışlık hazırlık, birkaç haftaya toplanan büyük bir market harcamasıdır; Eylül ve Ekim'de mutfak bütçesini bir anda şişirir. Bu yüzden onu her ayki markete karıştırmak yerine ayrı bir kalem olarak planlamak daha sağlıklıdır.
- Geçen yıl ne yaptığını ve ne kadarının bittiğini yaz. Bahara kadar bitmeyen kavanozlar, fazla yapıldığını gösterir.
- Bu yılın listesini kilo kilo çıkar ve pazarda toplu fiyat iste.
- Toplamı yaz aylarından birkaç aya bölerek ayrı bir birikim olarak kenara koy.
- Kışlık yapılan ayda markete ayırdığın limiti bu kalem kadar artır; böylece ayı "aştım" diye değil, planladığın gibi kapatırsın.
Kışlığı hazırladığın aylarda günlük market alışverişinde nerede tasarruf edebileceğini market alışverişinde tasarruf rehberinde anlattık. Fazla yaptığın salça ya da tarhanayı satmayı düşünüyorsan önce evde üretip satmanın kurallarına bak; ev yapımı gıdanın satışında gıda mevzuatındaki kayıt ve onay şartları da devreye girer.