BütçoEski elektronik eşya çöpe atılır mı?
Hayır; eski telefon, kulaklık, saç kurutma makinesi, buzdolabı ya da çamaşır makinesi gibi atık elektrikli ve elektronik eşyalar (AEEE, kısaca e-atık) evsel çöple karıştırılmaz. Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik, tüketiciden bu atıkları ayrı biriktirmesini ve satıcıya ya da belediyenin kurduğu toplama noktalarına teslim etmesini ister.
Bunun iki nedeni var. Birincisi, cihazların içinde kurşun, cıva, kadmiyum gibi ağır metaller ve buzdolaplarında soğutucu gaz bulunur; çöp sahasında ya da gelişigüzel sökülünce toprağa, suya ve havaya karışır. İkincisi, aynı cihazlarda bakır, alüminyum, demir ve az miktarda altın, gümüş gibi geri kazanılabilecek değerli malzeme vardır. Kapının önüne bırakılan bir buzdolabının yalnızca metali sökülür, gazı ise çoğu zaman havaya gider.
Yeni ürün alırken satıcı eskisini almak zorunda mı?
Evet. Elektrikli ve elektronik eşya satan işletme, yeni bir ürün sattığında sen istersen eş tipte ve aynı işlevi gören eski eşyanı markasına, modeline ve üreticisine bakmadan almakla yükümlüdür. Bu kural internetten yapılan mesafeli satışlarda da geçerlidir.
- Eş tip ne demek? Yeni bir buzdolabı alırken eski buzdolabını, yeni bir telefon alırken eski telefonu verebilirsin. Yeni bir telefon alırken eski çamaşır makineni vermek bu kuralın kapsamına girmez.
- Marka fark etmez: A markasından buzdolabı alırken B markası eski buzdolabını da bırakabilirsin.
- 30 gün kuralı: Eskiyi yeni ürünün teslimiyle aynı anda veremiyorsan, satış belgesinde yazan satış tarihinden itibaren 30 takvim günü içinde talep edersen satıcı yine almak zorundadır.
Pratik ipucu: Beyaz eşyayı sipariş ederken eskisinin teslimatta alınmasını yazılı olarak iste (sipariş notu, e-posta ya da mesaj) ve bunun için ayrıca taşıma, söküm ya da indirme ücreti isteniyor mu sor. Bir ücret isteniyorsa bunu satın almadan önce öğrenmek, toplam maliyeti karşılaştırmanı sağlar.
Hiçbir şey almadan küçük elektronikleri nereye bırakabilirim?
Elektrikli ve elektronik eşya satış alanı en az 400 m² olan mağazalar, dış boyutu 25 cm'den küçük e-atıklar için mor renkli, üzerinde "Atık Elektrikli ve Elektronik Eşya" yazan bir biriktirme kutusu bulundurmak zorundadır. Bu kutuya bir şey satın alma şartı olmadan atık bırakabilirsin ve senden ücret istenemez.
Eski telefon, şarj aleti, kablo, kulaklık, fare, klavye, elektrikli diş fırçası, tıraş makinesi gibi küçük cihazlar bu kutuya uygundur. Büyük teknoloji ve beyaz eşya mağazaları, büyük marketler ve alışveriş merkezlerindeki elektronik mağazaları genellikle bu ölçünün üstündedir.
Büyük eşyalar (buzdolabı, fırın, çamaşır makinesi, televizyon) için en kolay yol yeni ürünü aldığın satıcıdır. Yeni bir şey almıyorsan bulunduğun belediyenin sıfır atık ya da atık getirme merkezini ara; birçok belediye büyük e-atıkları adresten de toplar. Hangi hizmetin olduğunu belediyenin çağrı merkezinden ya da sitesinden öğrenebilirsin.
Hangi atık nereye gider? Hızlı tablo
| Atık | Nereye bırakılır? | Dikkat |
|---|---|---|
| Telefon, tablet, kulaklık, şarj aleti, kablo | Mağazadaki mor e-atık kutusu, satıcı ya da belediye | Telefonu önce sıfırla, SIM ve hafıza kartını çıkar |
| Buzdolabı, derin dondurucu, klima | Yeni ürünü aldığın satıcı ya da belediye | Soğutucu gaz içerir; sokağa bırakma, lisanssız sökümcüye verme |
| Çamaşır, bulaşık makinesi, fırın | Yeni ürünü aldığın satıcı ya da belediye | Taşıma ücretini satın almadan önce sor |
| Televizyon, monitör, bilgisayar | Satıcı, belediye ya da e-atık kutusu (küçükse) | Diskteki verileri sil |
| Pil | Marketlerdeki ve okullardaki atık pil kutuları | Şişmiş lityum pili bantlayıp ayrı ver |
| Floresan ve LED ampul | E-atık kutusu ya da belediyenin toplama noktası | Kırık floresanı süpürgeyle değil, kâğıtla topla |
Pil ve ampuller ayrı bir atık türü olarak toplanır; çoğu market ve okulda atık pil kutusu bulunur. Elinde bir tür atık birikiyorsa bir kutuda biriktirip ayda bir götürmek en zahmetsiz yoldur.
Eski eşyayı vermek mi, satmak mı? Örnek hesap
Çalışan bir cihaz için en iyi seçenek çoğu zaman satmak ya da kullanacak birine vermektir; bozuk ya da çok eski bir cihaz içinse ücretsiz geri alım ve "eskiyi getir" kampanyaları öne çıkar. Karar vermeden önce seçenekleri yan yana koy.
Örnek (rakamlar varsayımsaldır): 8 yıllık, çalışan bir buzdolabın var ve 30.000 ₺'lik yeni bir buzdolabı alacaksın.
| Seçenek | Eline geçen ya da cebinde kalan | Zahmet |
|---|---|---|
| Satıcıya ücretsiz teslim (kural gereği) | 0 ₺ | En az |
| "Eskiyi getir" kampanyası indirimi | 1.500 ₺ indirim | Az |
| İkinci el ilanla satmak | 4.000 ₺ (taşımayı alıcı yaparsa) | İlan, pazarlık, randevu |
| Hurdacıya vermek | Birkaç yüz lira | Az; ama soğutucu gazın nasıl söküleceği belirsiz |
Kampanya indirimini, yeni ürünün kampanyasız fiyatıyla karşılaştırmayı unutma: "eskiyi getir 1.500 ₺ indirim" diye duyurulan bir fiyat başka bir mağazanın normal fiyatından yüksekse indirim gerçek değildir. İkinci el fiyatını belirlerken insanların kendi eşyasına fazla değer biçtiğini de hesaba kat; bunun nedenini sahiplik etkisi rehberinde bulabilirsin.
Eski cihazı teslim etmeden önce ne yapmalısın?
- Verilerini sil: Telefon, tablet ve bilgisayarda yedek al, hesaplardan çık ve fabrika ayarlarına dön. Adımlar için eski telefonu satmadan önce yapılacaklar rehberine bak.
- Kartları ve pilleri çıkar: SIM ve hafıza kartlarını al; çıkarılabilen pilleri ayrı kutuya at.
- Buzdolabını hazırla: Bir gün önce fişten çek, buzunu çözdür, suyunu boşalt ve içini temizle.
- Teslimi belgele: Satıcıya teslimde fatura ya da sipariş numarasıyla birlikte not düşülmesini iste; 30 günlük süre içinde götüreceksen satış belgesini yanında taşı.
Ambalaj atığından para kazanmanın bir başka yolu da depozito sistemidir; marketlerdeki iade makinelerinin nasıl çalıştığı için PET şişe iade makinesi rehberine bakabilirsin.