BütçoBatık maliyet yanılgısı nedir?
Batık maliyet yanılgısı, geri alamayacağın bir harcamayı "boşa gitmesin" diye daha fazla para, zaman ya da emek harcayarak telafi etmeye çalışmaktır. Batık maliyet, ne yaparsan yap geri gelmeyecek olan paradır; bu yüzden mantıken bundan sonraki kararı etkilememelidir, ama çoğu zaman etkiler.
Günlük hayattan örnekler:
- Sürekli arızalanan arabaya "bu kadar tamir parası verdim" diye bir tamir daha yaptırmak.
- Gitmediğin spor salonunun yıllık üyeliğini "parası ödendi" diye iptal etmeyip yeni bir dönem için yenilemek.
- Zarar eden bir yatırımı "en azından başa baş gelsin" diye, başka bir gerekçe olmadan tutmaya devam etmek.
- Sevmediğin bir yemeği "parasını verdim" diye bitirmek ya da sıkıldığın bir filmi sonuna kadar izlemek.
Bu yanılgıya İngilizcede sunk cost fallacy denir. Ses hızını aşan yolcu uçağı Concorde'un, ticari olarak kârlı olmayacağı anlaşıldıktan sonra da yapılan yatırımlar nedeniyle sürdürülmesinden dolayı "Concorde yanılgısı" olarak da anılır.
Batık maliyet kararı nasıl bozar? Örnek hesap
Doğru kararın kuralı basittir: yalnızca bundan sonra ödeyeceğin ve kazanacağın tutarları karşılaştır, geçmişte harcananı hesaptan çıkar. Kendine "bugün sıfırdan karar verseydim yine bunu seçer miydim?" diye sor.
Örnek (rakamlar örnektir): Arabana son bir yılda 60.000 ₺ tamir parası verdin ve şimdi 45.000 ₺'lik yeni bir arıza çıktı. "60.000 ₺ verdim, şimdi satamam" düşüncesi batık maliyettir; o 60.000 ₺ her iki seçenekte de geri gelmez.
| Seçenek | Bundan sonraki 2 yılda beklenen | Karar için önemli mi? |
|---|---|---|
| Geçen yıl yapılan tamirler | 60.000 ₺ (harcandı) | Hayır, iki seçenekte de aynı |
| Tamir edip tutmak | 45.000 ₺ tamir + tahmini 40.000 ₺ yeni arıza | Evet |
| Satıp daha güvenilir bir araca geçmek | Satış ve alış arasındaki fark + değişim masrafları | Evet |
Karşılaştırma yalnızca son iki satır arasında yapılır. Tamir yine doğru seçenek olabilir; önemli olan, kararı geçmişte harcanan paraya değil, önündeki rakamlara bakarak vermektir. Arabanın gerçek aylık maliyetini nasıl hesaplayacağını araba masrafları rehberinde anlattık.
Kayıptan kaçınma ve sahiplik etkisi
Kayıptan kaçınma, bir kaybın acısını aynı büyüklükteki bir kazancın sevincinden daha güçlü hissetmektir. Davranışsal ekonomi araştırmaları, kaybın etkisinin aynı tutardaki kazancın yaklaşık iki katı hissedildiğini gösterir. Bu yüzden zarardaki bir yatırımı satmak, kârdakini satmaktan zor gelir.
Kayıp kovalamak bu hatanın en pahalı biçimidir: kaybedilen parayı geri kazanmak için daha büyük risk almak. Bahis ve şans oyunlarında nasıl işlediğini kayıp kovalamak rehberinde anlattık.
Sahiplik etkisi ise sahip olduğun bir şeye, aynı şeyi satın almak için vereceğinden daha yüksek değer biçmektir. İkinci el eşyanı piyasanın çok üstünde bir fiyata ilana koyup aylarca satamamak, ya da hiç kullanmadığın bir eşyayı "değerli" diye evde tutmak bu etkinin örnekleridir.
Zihinsel muhasebe: "Bulunmuş para" diye bir şey yok
Zihinsel muhasebe, parayı nereden geldiğine göre farklı "kasalara" koyup her birine farklı davranmaktır. Kavram, 2017'de Nobel Ekonomi Ödülü'nü alan Richard Thaler'in çalışmalarıyla tanındı.
En sık örneği ikramiye, vergi iadesi, hediye para ve promosyon gibi beklenmedik gelirlerdir. Maaştan gelen 5.000 ₺'yi dikkatle harcayan biri, ikramiyeden gelen 5.000 ₺'yi "nasılsa fazladan geldi" diye bir akşamda harcayabilir. Oysa 5.000 ₺ nereden gelirse gelsin aynı 5.000 ₺'dir: aynı anda yüksek faizli kart borcu taşıyan biri için ikramiyeyi harcamak, o borcu kapatmamak demektir.
Pratik bir kural: Beklenmedik gelirin önce bir kısmını borç ya da acil durum fonuna ayır, kalanını gönül rahatlığıyla harca.
Çapa etkisi ve "ayda sadece" çerçevesi
Çapa etkisi, karşılaştığın ilk rakamın sonraki değerlendirmeni o rakama bağlamasıdır. Üstü çizili 12.000 ₺'nin yanında duran 7.999 ₺ ucuz görünür; oysa ürünün asıl piyasa fiyatı 8.000 ₺ olabilir. İndirim öncesi fiyatın nasıl kontrol edileceğini sahte indirim rehberinde anlattık.
Çerçeveleme ise aynı rakamı farklı göstererek algıyı değiştirmektir. "Günde bir kahve parasına" ya da "ayda sadece 499 ₺" denilen bir abonelik, yıllık olarak yazıldığında 5.988 ₺ eder. Kendini korumanın en kolay yolu, her taksit ve aboneliği toplam ve yıllık tutara çevirmektir:
yıllık maliyet = aylık tutar × 12 · toplam maliyet = taksit tutarı × taksit sayısı
Şimdiki zaman yanlılığı ve sosyal kıyas
Şimdiki zaman yanlılığı, bugün alınacak küçük bir ödülü, ileride alınacak daha büyük bir ödüle tercih etmektir. Birikimi "gelecek aydan itibaren" diye ertelemek ve asgari ödemeyle günü kurtarmak bu hatanın günlük biçimleridir. Asgari ödemenin borcu ne kadar uzattığını asgari ödeme tuzağı rehberinde hesapladık.
Sosyal kıyas ise harcamayı kendi ihtiyacına göre değil, çevrendekilere göre belirlemektir. Arkadaş grubunun tatili, sosyal medyada görülen telefon ya da araba, gelirin artmasa bile harcama çıtasını yükseltir. Maaş arttıkça giderlerin de neden aynı hızla arttığını yaşam tarzı enflasyonu rehberinde anlattık.
Düşünce hatalarına karşı 6 pratik kural
Düşünce hatalarını tamamen ortadan kaldıramazsın; ama kararı yavaşlatan ve rakamı görünür kılan basit kurallarla etkilerini belirgin biçimde azaltabilirsin.
- Sıfırdan karar sorusu: "Bugün sıfırdan başlasaydım bu aboneliği, bu tamiri, bu yatırımı yine seçer miydim?" Cevap hayırsa geçmişte harcananı bırak.
- 48 saat kuralı: Planlamadığın büyük alışverişlerde iki gün bekle. Bekledikten sonra hâlâ istiyorsan al.
- Saat cinsinden düşün: Bir harcamayı saatlik net kazancına böl; "bu ürün kaç saatlik emeğim?" sorusu çapa etkisini kırar.
- Yıllık tutara çevir: Her abonelik ve taksiti yıllık ve toplam tutarıyla yaz.
- Birikimi otomatikleştir: Maaş günü otomatik talimatla ayrılan birikim, şimdiki zaman yanlılığına karar verme fırsatı bırakmaz.
- Harcamayı yaz: Nereye gittiğini gördüğün para, kasalara ayırdığın paradan daha dürüst bir tablo verir. Fark etmek için 30 günlük harcama orucu iyi bir başlangıçtır.
- Bakmaktan kaçınma: Ekstreyi ya da bakiyeyi açmayı erteliyorsan bu da bir düşünce hatasıdır; devekuşu etkisi rehberine bak.