BütçoOtomatik BES nedir, kimler girer?
Türk vatandaşı (ya da 5901 sayılı Kanun md. 28 kapsamındaki) olup 45 yaşını doldurmamış olanlardan, 5510 sayılı Kanun md. 4/1-(a) ve (c) kapsamında çalışmaya başlayanlar, işverenin düzenlediği bir emeklilik sözleşmesiyle emeklilik planına dahil edilir (4632 sayılı Kanun ek md. 2). Eski sandık iştirakçileri de aynı kapsamdadır. Pratikte bu, hizmet akdiyle çalışanların (4/a) ve kamu görevlilerinin (4/c) işe girişte otomatik olarak sisteme alınması demektir.
Bu madde 4/b'li (Bağ-Kur) çalışanları saymaz. Kırk beş yaşını doldurmuş çalışanlar ise talep ederlerse bu planlara dahil edilebilir. İşveren, çalışanı yalnızca Kurumca otomatik katılım için uygun görülen şirketlerden birinin sunacağı plana dahil edebilir. Hangi işyerlerinin ve çalışanların kapsama alınacağını Cumhurbaşkanı belirler; işyerinin kapsamda olup olmadığını işverenden öğrenebilirsin.
Maaştan ne kadar kesilir?
Çalışan katkı payı, çalışanın 5510 sayılı Kanun md. 80 çerçevesinde belirlenen prime esas kazancının yüzde üçüne karşılık gelen tutardır (ek md. 2). Cumhurbaşkanı bu oranı iki katına kadar artırmaya, yüzde bire kadar azaltmaya ya da katkı payına maktu limit getirmeye yetkilidir; yani güncel oranı bordrondan ve emeklilik sözleşmenden teyit etmelisin.
Örnek (kurgusal rakamla): prime esas kazancın 30.000 ₺ ise, oran yüzde 3 uygulanırsa aylık katkı payı 30.000 × 0,03 = 900 ₺ olur. Çalışan, sözleşmede belirlenen tutardan daha yüksek kesinti yapılmasını işverenden talep edebilir. Brüt ve net maaş farkı için brüt net maaş rehberine bak.
Nasıl cayarım, süre ne kadar?
Çalışan, emeklilik planına dahil olduğunun kendisine bildirildiği tarihi izleyen iki ay içinde sözleşmeden cayabilir (ek md. 2). Cumhurbaşkanı bu süreyi üç katına kadar artırmaya yetkilidir. Süreyi güncel olarak sözleşmende ve gelen bildirimde kontrol et.
Cayma hâlinde ödenen katkı payları, varsa hesapta biriken yatırım gelirleriyle birlikte on iş günü içinde çalışana iade edilir. Şirket, cayma süresince ödenen katkı paylarının değer kaybetmemesini sağlayacak şekilde fon yönetiminden sorumludur.
Cayarsam ne kaybederim, kalırsam ne kazanırım?
Kanun, otomatik katılımda ek avantajlar tanımlar:
- Devlet katkısı: çalışan adına ödenen katkı payları üzerinden ek md. 1'deki usul ve esaslara göre ayrıca devlet katkısı sağlanır (ek md. 2). Ayrıntı için BES devlet katkısı rehberine bak.
- İlave devlet katkısı: cayma hakkını kullanmayan çalışana, sisteme girişte bir defaya mahsus olmak üzere ek md. 1'deki devlet katkısı hak etme ve ödeme koşuluna tabi olmak kaydıyla bin Türk lirası ilave devlet katkısı sağlanır. Kanun, bu tutarı yarısına kadar artırma ya da azaltma ve yıllara göre yeniden değerleme yetkisini verir; bu yüzden güncel tutar bin liradan farklı olabilir.
- Emeklilikte yıllık gelir sigortası: emeklilik hakkının kullanılması hâlinde birikimi en az on yıllık yıllık gelir sigortası sözleşmesi kapsamında almayı tercih edene birikiminin yüzde beşi karşılığı ek devlet katkısı ödenir.
Cayarsan bu avantajlardan yararlanmazsın; kalırsan katkı payın emeklilik hesabına yatırılır. BES'in ne zaman erişilebileceği, getiri ve vergi yönü için sözleşmeni ve enflasyona karşı birikim rehberini birlikte oku. Bu bir yatırım tavsiyesi değildir.
Cayma süresini kaçırdım, çıkabilir miyim?
Cayma hakkını kullanmayan çalışan, Kurumca belirlenen hâllerde katkı payı ödemesine ara verilmesini talep edebilir (ek md. 2). Sistemden ayrılmanın koşulları ve sonuçları kanunda ayrıntılı yazılmaz; "sistemden ayrılma, Devlet katkısının ödenmesi ve diğer usul ve esaslar" Kurum tarafından belirlenir (ek md. 2, son fıkra). Bu yüzden süre dolduktan sonra çıkmayı düşünüyorsan sözleşmendeki ayrılma şartlarına ve emeklilik şirketinin bilgilendirmesine bak.
İşverenin yükümlülükleri neler?
Katkı payı en geç ücretin ödeme gününü izleyen iş günü işverence şirkete aktarılır; işveren zamanında aktarmaz ya da geç aktarırsa, çalışanın varsa birikiminde oluşan parasal kayıptan sorumludur (ek md. 2). Otomatik katılım planında fon işletim gideri kesintisi dışında başka kesinti yapılamaz. Çalışan katkı payı, işverenin taraf olduğu haciz ve iflas yoluyla takipte işçi alacağı niteliğinde imtiyazlı bir alacaktır (ek md. 2).